Nhà tâm lý học Zick Rubin cho rằng “thích” và “yêu” là hai trạng thái khác nhau: tình yêu là một sự gắn bó sâu sắc, mãnh liệt và có yếu tố thân mật thể xác.
John Lee so sánh tình yêu như bánh xe màu sắc: có những kiểu yêu cơ bản, khi kết hợp sẽ tạo ra các kiểu yêu thứ cấp như Mania, Pragma và Agape.
Theo Robert Sternberg, tình yêu gồm ba yếu tố: thân mật, đam mê và cam kết; mối quan hệ mạnh nhất là khi có đủ cả ba.
Tại sao con người yêu nhau? Và vì sao có tình yêu bền lâu, có tình yêu lại chóng tàn? Tình yêu là cảm xúc căn bản của con người, nhưng hiểu được nó không hề đơn giản. Nhiều nhà nghiên cứu đã cố gắng giải thích quá trình hình thành và duy trì tình yêu.
Dưới đây là 5 học thuyết lớn giải thích tâm lý học của tình yêu và sự gắn bó cảm xúc.
1. Thích và Yêu (Liking vs. Loving)
Năm 1970, Zick Rubin đưa ra sự phân biệt:
Thích (liking):
Ta quý mến, ngưỡng mộ, thích ở cạnh ai đó — nhưng chưa hẳn là yêu.
Yêu (loving):
Sâu sắc và mãnh liệt hơn, kèm nhu cầu gần gũi thân mật. Người đang yêu quan tâm đến nhu cầu của đối phương ngang với chính mình.
Rubin cho rằng tình yêu lãng mạn gồm 3 yếu tố:
Gắn bó chặt chẽ và phụ thuộc cảm xúc
Khuynh hướng giúp đỡ đối phương
Cảm giác độc quyền và bị cuốn hút mạnh mẽ
Ông còn tạo bảng câu hỏi đo mức độ từ “thích” đến “yêu” và nhận được kết quả ủng hộ lý thuyết này.
2. Mô hình Bánh Xe Màu Sắc của Tình Yêu (The Color Wheel of Love)
Trong sách The Colors of Love (1973), John Lee cho rằng tình yêu giống màu sắc — có 3 kiểu cơ bản:
Ba kiểu yêu chính
Eros: yêu say đắm, lý tưởng hóa người kia (đam mê cả thể xác lẫn cảm xúc)
Ludus: yêu như trò chơi, vui nhưng không muốn cam kết
Storge: yêu như tình bạn hoặc tình thân, phát triển dần theo thời gian
Ba kiểu yêu thứ cấp
Mania (Eros + Ludus): yêu ám ảnh, chiếm hữu
Pragma (Ludus + Storge): yêu thực tế, chọn người phù hợp
Agape (Eros + Storge): yêu vị tha, hy sinh
3. Thuyết Tam Giác Tình Yêu (Triangular Theory of Love)
Năm 1986, Robert Sternberg đưa ra mô hình gồm:
Thân mật (Intimacy)
Đam mê (Passion)
Cam kết (Commitment)
Các kết hợp tạo nên các dạng tình yêu khác nhau:
Thân mật + cam kết → tình bạn sâu sắc
Đam mê + thân mật → tình yêu lãng mạn
Khi đủ cả ba → tình yêu viên mãn (consummate love). Đây là dạng bền vững nhất nhưng cũng hiếm gặp.
4. Thuyết Gắn Bó (Attachment Theory of Love)
Năm 1987, Cindy Hazan và Phillip Shaver cho rằng tình yêu lãng mạn giống cách trẻ gắn bó với cha mẹ, dựa trên lý thuyết của John Bowlby.
Ba kiểu gắn bó ở người trưởng thành
Lo âu: sợ bị bỏ rơi, bám víu quá mức
Tránh né: ngại thân mật, khó tin tưởng
An toàn: thoải mái, ổn định trong quan hệ
Kiểu gắn bó hình thành từ tuổi thơ và ảnh hưởng trực tiếp đến mối quan hệ sau này. Đây là một vòng lặp: trải nghiệm → niềm tin → kết quả quan hệ.
5. Tình yêu Nồng Cháy và Tình yêu Đồng Hành
Năm 1988, Elaine Hatfield chia tình yêu thành hai loại:
Passionate Love (Tình yêu nồng cháy)
Cảm xúc mãnh liệt
Hấp dẫn tình dục
Hưng phấn khi được đáp lại
Tuyệt vọng khi không được đáp lại → Thường chỉ kéo dài 6–30 tháng
Compassionate Love (Tình yêu đồng hành)
Tôn trọng
Tin tưởng
Gắn bó lâu dài → Bền vững hơn
Lý tưởng nhất: tình yêu nồng cháy phát triển thành tình yêu đồng hành — nhưng điều này hiếm.
Kết luận của lý thuyết này là các nhà tâm lý học cho thấy tình yêu không chỉ là cảm xúc, mà còn là sự kết hợp giữa sinh học, trải nghiệm tuổi thơ, niềm tin và lựa chọn. Vì vậy, có những tình yêu bền vững, nhưng cũng có những tình yêu chỉ thoáng qua.
Tác giả: Kendra Cherry, MSEd
Thẩm định: Carly Snyder, MD
Bạn hảy thử nhìn lại tình yêu và hôn nhân của bạn xem bạn đang đứng ở vị trí nào. Bài viết này hay ở chỗ: nó không cố định nghĩa “tình yêu đúng là phải thế này”, mà cho ta những tấm gương soi. Khi đặt mình vào các mô hình (Rubin – Lee – Sternberg – gắn bó – Hatfield), ta bắt đầu thấy:
Vấn đề của tình yêu thường không phải là hết yêu, mà là đang yêu theo kiểu nào.
Vì vậy, hoàn toàn có thể dùng nó để nhìn lại hôn nhân hay mối quan hệ đang hẹn hò — không phải để phán xét, mà để hiểu thêm về mối quan hệ với nhau.
1. Nhìn theo tam giác tình yêu theo Robert Sternberg
Hãy tự hỏi 3 câu:
Thân mật — mình có thật sự chia sẻ không?
Mình kể cho người ấy điều sâu kín chưa?
Hay chỉ nói chuyện công việc, con cái, sinh hoạt?
Nhiều cặp vợ chồng lâu năm mất thân mật, không phải vì hết thương, mà vì không còn “tâm sự”.
Đam mê — còn rung động không?
Có mong gặp người ấy?
Hay chỉ là thói quen sống chung?
Vẫn muốn có cuộc hẹn hò với chồng/vợ mình thường nhiều đam mê.
Vì trách nhiệm bổn phận trong hôn nhân.
Cam kết — còn chọn nhau không?
Khi giận, có nghĩ đến rời đi?
Hay vẫn xem người ấy là người đồng hành?
Sau đây là cách mà bạn hảy thử so sánh cảm xúc của mình trong hôn nhân hay là đang yêu
1-Đam mê + thân mật là Tình yêu lãng mạn
2-Thân mật + cam kết là Tình nghĩa vợ chồng
3-Cam kết thôi là Chung sống vì trách nhiệm
Nếu bạn có đủ cả 3 là Tình yêu trưởng thành
2-Nhìn theo kiểu gắn bó đinh luật của John Bowlby
Hãy xem khi cãi nhau bạn phản ứng thế nào:
Sợ mất → bám chặc, nhắn liên tục → lo âu
Im lặng, né tránh → tránh né vấn đề mâu thuẩn
Nói chuyện thẳng → cảm giác an toàn
Đây thường là nguyên nhân sâu nhất của khổ trong tình cảm. Không phải do người kia, mà do nỗi sợ bên trong mình.
3-Nhìn theo “nồng cháy hay đồng hành” theo Elaine Hatfield
Nhiều người nghĩ:
Hết rung động là hết yêu
Nhưng thực ra thường là:
Giai đoạn 1: yêu vì cảm xúc
Giai đoạn 2: yêu vì hiểu
Giai đoạn 3: yêu vì chọn
Hôn nhân bền không phải là giữ mãi cảm giác ban đầu mà là chuyển được từ say mê sang thương nhau hơn.
Một cách tự kiểm điểm bản thân rất đơn giản
Hãy hỏi bạn :
“Nếu không còn nghĩa vụ, mình vẫn muốn ở cạnh người này không?”
Nếu có → tình yêu đang trưởng thành
Nếu không → đang sống vì vai trò, trách nhiệm
Nếu không chắc → đang thiếu kết nối, không phải hết yêu
Góc nhìn sâu hơn qua bài viết này cho thấy:
Tình yêu không mất đi — nó biến dạng.
Ta đau không phải vì người kia thay đổi, mà vì ta muốn tình yêu đứng yên ở giai đoạn cũ.
Trong hôn nhân, hạnh phúc không nằm ở việc giữ lửa, mà ở việc hiểu rõ ràng hơn rằng lửa không thể cháy mãi — nhưng có thể thành hơi ấm.
Thiên Lan
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét