Lời Phật dạy trước khi Đức Phật nhập Niết-bàn

 

Đây là phần tóm lược những lời dạy cuối cùng của Đức Phật trước khi Ngài nhập Niết-bàn. Thật ra, khoảng ba tháng trước đó, Đức Phật đã biết thời gian của mình sắp mãn và bắt đầu căn dặn Tôn giả A-nan (Ānanda), vị thị giả thân cận nhất.

Khi ấy, Đức Phật đã 80 tuổi. Tuy thân thể đã già yếu, gầy gò và thường xuyên mệt mỏi, nhưng Ngài vẫn tiếp tục đi giáo hóa chúng sinh. Dù không còn có thể đi xa như trước, Ngài vẫn không ngừng giảng dạy.

Tôn giả A-nan nhiều lần thỉnh cầu Đức Phật nghỉ ngơi trong những ngày cuối đời, nhưng Ngài ôn tồn đáp:

"Thân ta tuy đã già yếu, nhưng lòng từ bi và trí tuệ của ta không hề suy giảm. Chừng nào ta còn tại thế, chừng đó ta vẫn tiếp tục mang lợi ích đến cho chúng sinh."

Trong khu rừng Sa-la, gần thành Câu-thi-na (Kusinagara), Đức Phật nằm giữa hai cây Sa-la trong tư thế nằm nghiêng bên phải, đầu hướng về phương Bắc, mặt hướng về phương Tây. Ngài tự gấp y làm chỗ nằm rồi an nhiên chuẩn bị bước vào Niết-bàn.

Trước giờ phút cuối cùng, Đức Phật căn dặn các đệ tử rằng điều quan trọng nhất không phải là bám víu vào hình tướng của một vị thầy, mà chính Chánh Pháp mới là người thầy chân thật.

Ngài dạy:

Hãy tự mình thắp đuốc lên mà đi. Hãy nương tựa nơi chính mình và nơi Chánh Pháp, đừng lệ thuộc vào bất kỳ ai, kể cả Đức Phật.

Ngài khuyên mỗi người hãy thường xuyên quán chiếu:

• Quán thân: Thân này là vô thường, sẽ già, bệnh và chết. Những khoái lạc của thân chỉ là tạm thời, nếu đắm chấp sẽ dẫn đến khổ đau. Vì vậy, đừng để dục vọng chi phối cuộc sống.
• Quán tâm: Tâm luôn thay đổi từng giây từng phút. Nếu không biết quan sát và làm chủ tâm mình, chúng ta rất dễ bị tham lam, sân hận, si mê, kiêu mạn và ích kỷ dẫn dắt. Chính những phiền não ấy là nguyên nhân tạo nên đau khổ.
• Quán các pháp: Mọi sự vật trên đời đều vô thường. Không có điều gì tồn tại mãi mãi. Hiểu được điều đó, chúng ta sẽ bớt chấp trước, bớt sợ hãi trước những đổi thay và khổ đau trong cuộc sống.

Đức Phật nhắc nhở rằng nếu luôn gìn giữ và thực hành đúng những lời dạy của Ngài thì chúng ta sẽ không bị cuốn trôi trong vòng sinh tử luân hồi.

Điều quan trọng nhất là phải biết làm chủ tâm mình, vượt qua những ham muốn và ảo tưởng. Hãy giữ tâm thanh tịnh, lời nói chân thật và hành động thiện lành. Khi hiểu rằng cuộc đời là vô thường, ngắn ngủi và chỉ là nơi tạm dừng chân, chúng ta sẽ dễ dàng buông bỏ những chấp trước và khát vọng gây ra đau khổ.

Tâm có khả năng đưa con người đến giác ngộ để trở thành một vị Phật, nhưng cũng có thể khiến con người chìm đắm trong mê lầm và đau khổ. Vì vậy, người tu học cần luôn tỉnh thức để làm chủ tâm mình, không để lạc khỏi con đường Chánh đạo.

Đức Phật cũng khuyên các hàng đệ tử phải sống trong sự hòa hợp, không tranh cãi hay chia rẽ. Ngài dạy hãy yêu thương nhau như nước hòa với sữa; cùng nhau học Pháp, cùng nhau thực hành và cùng nhau chỉ dạy, khích lệ nhau trên con đường tu tập.

Ngài còn dạy rằng, dù có những người chưa từng được gặp Đức Phật khi Ngài còn tại thế, nhưng nếu có lòng tin chân chính, hiểu và thực hành đúng Chánh Pháp thì ở bất cứ nơi đâu cũng đều được gặp Phật trong giáo pháp của Ngài.

Cuối cùng, Đức Phật khuyên các đệ tử không nên quá đau buồn khi Ngài nhập Niết-bàn. Thân xác chỉ là một phương tiện tạm bợ, cũng như một cỗ xe rồi sẽ hư hoại theo quy luật tự nhiên.

Sự sống luôn vận động và thay đổi không ngừng. Hiểu được lẽ vô thường, chúng ta sẽ không còn cố chấp vào những điều tạm bợ hay nuôi dưỡng những khát vọng không thể tồn tại mãi mãi. Chính sự buông bỏ ấy sẽ đem lại bình an và mở ra con đường đi đến giải thoát.

Đó cũng là thông điệp cuối cùng mà Đức Phật để lại cho tất cả chúng ta: hãy lấy Chánh Pháp làm ngọn đèn soi đường, lấy sự tỉnh thức làm nền tảng tu tập và tự mình tinh tấn trên con đường giải thoát.

Càng lớn tuổi, càng nên bớt lo lắng cho người khác

Có rất nhiều lời khuyên dành cho người lớn tuổi, đặc biệt là các bậc cha mẹ – những người đã dành gần như cả cuộc đời để sống vì con cái.

Có một câu nói rất hay:

"Con cái là khách ghé thăm cuộc đời của cha mẹ. Chúng đến, lớn lên rồi sẽ rời đi để sống cuộc đời của chính mình."

Thế nhưng, có bao nhiêu bậc cha mẹ thực sự làm được điều đó?

Suốt cả cuộc đời, chúng ta cứ mãi sống vì người khác.

Khi con còn nhỏ, cha mẹ lo cho từng bữa ăn, giấc ngủ, chuyện học hành. Khi con trưởng thành, lại lo về công việc và sự nghiệp. Đến khi con lập gia đình, nỗi lo tiếp tục chuyển sang cháu nội, cháu ngoại. Cứ như vậy, cuộc đời của nhiều người chỉ xoay quanh những mối lo nối tiếp nhau, tưởng như không bao giờ có điểm dừng.

Không chỉ dành quá nhiều thời gian cho con cái, chúng ta còn dành quá nhiều thời gian cho các mối quan hệ xã hội, cho bạn bè, họ hàng, những cuộc gặp gỡ và những điều đôi khi không còn thực sự cần thiết.

Đạo Phật dạy về chữ "buông". Buông không phải là bỏ mặc hay vô trách nhiệm, mà là biết buông xuống những điều vượt ngoài khả năng kiểm soát, để tâm được nhẹ nhàng và bình an. Đặc biệt khi bước qua tuổi 60, đó là giai đoạn con người cần sống chậm hơn, trầm tĩnh hơn và biết tận hưởng từng ngày còn lại của cuộc đời.

Tuổi tác không chỉ làm thay đổi ngoại hình mà còn thay đổi cách chúng ta nhìn nhận các mối quan hệ. Điều từng được xem là quan trọng ở tuổi đôi mươi có thể không còn là ưu tiên khi bước vào tuổi trung niên hoặc tuổi già.

Khi còn trẻ, chúng ta dành rất nhiều thời gian để duy trì các mối quan hệ. Có những cuộc gặp chỉ vì ngại bị từ chối. Có những cuộc trò chuyện kéo dài chỉ để được người khác chấp nhận. Cũng có những người bạn chỉ tìm đến khi cần giúp đỡ, nhưng lại vắng mặt khi chúng ta gặp khó khăn.

Theo thời gian, nếu đủ trải nghiệm và đủ tỉnh táo, chúng ta sẽ nhận ra rằng không phải mối quan hệ nào cũng đáng để giữ. Điều quý giá không phải là có thật nhiều bạn bè, mà là còn lại vài người thật lòng, biết quan tâm, sẻ chia và đồng hành cùng nhau trong những năm tháng cuối đời.

Khi tuổi càng lớn, thời gian và sức khỏe đều trở nên hữu hạn. Vì vậy, thay vì cố gắng làm hài lòng tất cả mọi người, hãy chọn một cuộc sống phù hợp với chính mình. Một vài người bạn tri kỷ còn quý hơn hàng chục mối quan hệ xã giao hời hợt.

Đối với con cái cũng vậy. Dù yêu thương con đến đâu, khi chúng lập gia đình, chúng cũng có cuộc sống và trách nhiệm riêng. Cha mẹ nên tôn trọng sự trưởng thành ấy. Nhiều người già vì quá tin tưởng con mà vội vàng chia hết số tiền tích góp cả đời, hy vọng sau này con sẽ chăm sóc mình. Nhưng cuộc sống không phải lúc nào cũng diễn ra như mong muốn. Đặc biệt trong những gia đình đông con, việc chăm sóc cha mẹ còn phụ thuộc vào điều kiện kinh tế, công việc và cả sự đồng thuận của người bạn đời của các con.

Đó không hẳn là vì con bất hiếu, mà bởi cuộc sống của chúng cũng có rất nhiều áp lực và trách nhiệm riêng. Vì thế, cách yêu thương con khôn ngoan nhất là đừng trở thành gánh nặng cho con khi về già. Hãy giữ cho mình một khoản tài chính đủ để tự chăm sóc bản thân, chủ động trong cuộc sống và không phải phụ thuộc vào bất kỳ ai.

Giữ lại tiền không phải là ích kỷ hay lạnh lùng. Đó là sự chuẩn bị cần thiết để bảo vệ chính mình, đồng thời cũng là cách giảm bớt áp lực cho con cái. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là cha mẹ làm ngơ khi con gặp khó khăn. Nếu con rơi vào những biến cố lớn như bệnh tật, thất nghiệp kéo dài, đổ vỡ hôn nhân hay khủng hoảng kinh tế mà không thể tự vượt qua, cha mẹ vẫn nên dang tay giúp đỡ trong khả năng của mình.

Nhưng hãy là "phao cứu sinh", đừng trở thành "máy rút tiền".

Sự giúp đỡ đúng lúc là tình thương. Còn sự chu cấp vô điều kiện có thể khiến con mất động lực để tự đứng lên. Hãy để con học cách đối mặt với những khó khăn thường gặp trong cuộc sống, bởi đó là cách giúp chúng trưởng thành, biết chịu trách nhiệm và trân trọng những gì mình có. Thực tế, món quà lớn nhất cha mẹ dành cho con không phải là để lại thật nhiều tài sản, mà là sống khỏe mạnh, vui vẻ, độc lập và không khiến con phải lo lắng quá nhiều trong tuổi già.

Đạo Phật dạy chúng ta hãy nhìn sâu vào chính mình và thực tập buông bỏ những gì không còn cần thiết. Khi trải qua đủ thăng trầm, con người sẽ hiểu rằng năng lượng, thời gian và sức khỏe đều là những món quà hữu hạn. Đừng lãng phí chúng vào những cuộc tranh cãi vô nghĩa, những hơn thua không cần thiết hay những mối quan hệ chỉ mang đến sự mệt mỏi.

Hãy dành nhiều thời gian hơn cho việc chăm sóc sức khỏe, đọc một cuốn sách hay, đi dạo mỗi sáng, tập thể dục, ngồi thiền, niệm Phật, trồng vài chậu hoa, chăm sóc khu vườn nhỏ hay đơn giản là thưởng thức một tách trà trong sự tĩnh lặng.

Hạnh phúc của tuổi già không nằm ở việc có bao nhiêu người cần đến mình, mà nằm ở sự bình an trong tâm hồn, một cơ thể khỏe mạnh và những người thân luôn cảm thấy yên lòng khi nhìn thấy ta sống vui, sống khỏe.

Con cháu có cuộc đời của chúng, còn chúng ta cũng có cuộc đời của mình.

Biết yêu thương đúng cách là biết đồng hành khi cần, biết buông khi nên buông và biết sống cho chính mình trong những năm tháng còn lại. Bởi sau một đời vất vả vì người khác, điều xứng đáng nhất mà mỗi người lớn tuổi nên dành cho bản thân chính là một tuổi già an nhiên, tự chủ và bình yên.

Phương Pháp Âm Thầm Tu Đức Theo Tinh Thần Phật Giáo

 

Trong quá trình lắng nghe những bài pháp thoại của các bậc thiền sư và các vị giảng sư Phật giáo, tôi nhận ra một điểm chung rất đáng suy ngẫm. Hầu hết các vị đều khiêm tốn nói rằng những điều mình chia sẻ không phải do bản thân sáng tạo, mà là sự tiếp nối từ lời dạy của chư Phật, chư Tổ và các bậc thầy đi trước. Chính tinh thần khiêm cung ấy đã trở thành một bài học lớn về đạo đức và nhân cách.

Cuộc sống hiện đại luôn khuyến khích con người hướng ra bên ngoài để học tập, làm việc, cống hiến và giúp đỡ người khác. Tuy nhiên, theo tinh thần Phật giáo, hướng ngoại cần đi đôi với hướng nội. Nếu chỉ mải mê tìm kiếm thành tựu mà quên quay về quan sát chính mình, con người rất dễ đánh mất sự bình an và những giá trị cốt lõi của cuộc sống.

Tu đức chính là hành trình quay về bên trong để chuyển hóa tâm mình. Đó là quá trình nuôi dưỡng lòng từ bi, sự khiêm nhường, biết tự kiểm soát cảm xúc, biết sống tử tế và luôn lan tỏa năng lượng tích cực đến những người xung quanh. Một con người thành công thực sự không chỉ được đo bằng tài sản, địa vị hay danh tiếng, mà còn được đánh giá qua phẩm hạnh và cách họ đối xử với cuộc đời.

Muốn xây dựng đức hạnh, mỗi người cần rèn luyện những phẩm chất như khiêm tốn, lễ độ, biết tôn trọng người khác, sống có tình nghĩa, biết ơn và sống hài hòa với quy luật của cuộc sống. Đây không chỉ là nền tảng của một người học Phật mà còn là trách nhiệm của mỗi công dân đối với gia đình và xã hội.

Điều đáng suy ngẫm là chúng ta thường chỉ nghĩ đến việc sống tử tế khi đã thành công. Nhưng thực tế, để trở thành người tốt không cần phải giàu có, có địa vị hay sở hữu nhiều kỹ năng. Cũng không cần vẻ bề ngoài hào nhoáng hay cuộc sống xa hoa. Những điều ấy chỉ là giá trị bên ngoài, còn điều quyết định giá trị của một con người chính là phẩm chất bên trong.

Khi nhìn nhận một con người, điều quan trọng nhất không phải là bằng cấp hay địa vị, mà là nhân cách, đạo đức và kinh nghiệm sống. Ngày nay, nhiều doanh nghiệp lớn cũng bắt đầu coi trọng thái độ, sự trung thực và tinh thần trách nhiệm hơn là chỉ nhìn vào thành tích học tập. Bởi lẽ, năng lực có thể được đào tạo, nhưng nhân cách cần được rèn luyện qua thời gian.

Khổng Tử từng nói: "Tam thập nhi lập" – ba mươi tuổi là lúc con người cần xác lập cho mình một con đường sống và những giá trị vững chắc. Dù mỗi người có hành trình khác nhau, lời dạy ấy vẫn gợi nhắc rằng nếu không xây dựng nền tảng đạo đức, thì dù có đạt được nhiều thành công bên ngoài, hạnh phúc vẫn khó bền lâu.

Nhìn vào xã hội, chúng ta cũng thấy không ít người có quyền lực nhưng thiếu đạo đức đã gây tổn hại cho rất nhiều người. Có những doanh nghiệp vì lợi nhuận mà làm ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và môi trường. Những bài học ấy cho thấy tài năng nếu không đi cùng đạo đức có thể trở thành nguyên nhân của khổ đau.

Theo giáo lý Phật giáo, nguyên nhân sâu xa của khổ đau nằm ở tham, sân và si. Tham lam khiến con người không bao giờ biết đủ. Sân hận làm mất đi sự bình an. Si mê khiến ta không nhìn thấy sự thật. Bên cạnh đó còn có đố kỵ, ích kỷ và ngã mạn luôn âm thầm chi phối tâm thức. Vì vậy, tu đức không phải là chiến thắng người khác mà là chiến thắng chính những phiền não trong tâm mình.

Điều này cũng có ý nghĩa rất lớn trong các mối quan hệ. Trước khi mong cầu người khác mang đến hạnh phúc cho mình, mỗi người cần học cách chuyển hóa những phiền não của bản thân. Khi hai con người đều mang theo tham, sân và si mà chưa biết tu sửa, những xung đột rất dễ phát sinh. Ngược lại, nếu mỗi người đều biết quay về tu tập và chuyển hóa chính mình, các mối quan hệ sẽ trở nên bền vững và hạnh phúc hơn.

Một trong những phương pháp tu đức đẹp nhất mà Đức Phật khuyến khích chính là làm việc thiện mà không mong cầu báo đáp. Có những người âm thầm giúp đỡ người nghèo, hiến máu, hiến mô, hiến tạng, tham gia các hoạt động thiện nguyện, hỗ trợ nạn nhân thiên tai hoặc dành thời gian phục vụ cộng đồng mà không cần ai biết đến. Họ không tìm kiếm sự ca ngợi, bởi phần thưởng lớn nhất chính là niềm an lạc trong tâm và những hạt giống thiện lành được gieo trồng mỗi ngày.

Đó cũng chính là ý nghĩa của việc "tu đức âm thầm". Không phải làm điều tốt để được khen ngợi, mà làm vì lòng từ bi và trách nhiệm đối với cuộc đời. Mỗi việc thiện, dù rất nhỏ, đều góp phần nuôi lớn tâm thiện và làm cho xã hội trở nên tốt đẹp hơn.

Chúng ta hôm nay đang được thừa hưởng những thành quả, tri thức và giá trị mà biết bao thế hệ đi trước đã dày công xây dựng. Những thành công của họ là nguồn cảm hứng, còn những thất bại của họ trở thành bài học quý giá cho chúng ta. Vì vậy, biết ơn không chỉ là một cảm xúc, mà còn là hành động biết cống hiến và đóng góp trở lại cho cộng đồng.

Là những người trẻ sống trong thời đại hôm nay, mỗi chúng ta đều có thể góp phần xây dựng một xã hội phát triển cả về kinh tế lẫn đạo đức. Bắt đầu từ việc sống trung thực, biết yêu thương, biết sẻ chia và không ngừng tu dưỡng bản thân mỗi ngày. Bởi theo tinh thần Phật giáo, sự thay đổi bền vững của xã hội luôn bắt đầu từ sự chuyển hóa trong tâm của mỗi con người.

Tu đức không phải là điều gì lớn lao hay xa vời. Đó là sự kiên trì sửa từng lời nói, từng hành động, từng ý nghĩ mỗi ngày. Làm việc thiện trong âm thầm, sống khiêm nhường, biết đủ, biết ơn và nuôi dưỡng lòng từ bi. Khi mỗi người đều âm thầm tu dưỡng như vậy, gia đình sẽ an vui hơn, xã hội sẽ nhân ái hơn, và chính chúng ta cũng sẽ tìm thấy sự bình an đích thực trên con đường sống của mình.

Tâm trí tạo ra số phận

 

Có một câu chuyện như thế này.

Một năm nọ, hạn hán kéo dài. Khoảng 200 người cùng đến nhà thờ để cầu nguyện xin Thượng Đế ban mưa. Họ kiên trì cầu nguyện suốt bảy ngày. Đến ngày thứ bảy, trời thật sự đổ mưa. Mọi người đều cho rằng lời cầu nguyện của cả giáo đoàn đã được Thượng Đế chứng giám.

Lúc ấy, có một tiếng nói từ trên trời vọng xuống:

"Ta làm mưa không phải vì tất cả các con cùng cầu nguyện, mà vì trong số các con chỉ có một người mỗi ngày đều mang theo chiếc ô."

Câu chuyện tuy mang tính ngụ ngôn nhưng chứa đựng một bài học rất sâu sắc. Người mang theo chiếc ô không chỉ cầu nguyện bằng lời nói mà còn thật sự tin rằng mưa sẽ đến. Niềm tin ấy đã được thể hiện qua những hành động cụ thể.

Điều này cũng giống như tâm trí của mỗi người. Khi chúng ta thật sự tin vào một điều và hướng toàn bộ tâm ý về điều đó, cách suy nghĩ, hành động và lựa chọn của chúng ta sẽ dần tạo nên kết quả tương ứng. Nói cách khác, tâm trí là yếu tố góp phần định hình số phận của mỗi người.

Trong đời sống tu học cũng vậy. Mỗi ngày có rất nhiều Phật tử đến chùa nghe pháp, tụng kinh, lễ Phật. Nhưng điều đáng suy ngẫm là: chúng ta thật sự mong cầu điều gì khi đến chùa? Mục đích cao nhất của đạo Phật là con đường giải thoát khỏi khổ đau. Tuy nhiên, nếu chính chúng ta còn chưa thật sự tin rằng mình có thể chuyển hóa và đạt đến sự giải thoát, thì việc nghe pháp cũng giống như những người cầu mưa nhưng không tin rằng mưa sẽ đến.

Một thực tế khác là nhiều người tìm đến cửa Phật khi gặp khó khăn, bệnh tật hoặc biến cố trong cuộc sống. Nếu cuộc sống đầy đủ, giàu có và thuận lợi, có lẽ họ sẽ ít nghĩ đến việc tu học hơn. Chúng ta dành phần lớn thời gian để kiếm tiền, rồi lại bận rộn hưởng thụ những gì mình có, nên không còn nhiều thời gian để quay về chăm sóc đời sống tinh thần.

Vì vậy, mỗi người nên thường xuyên tự hỏi mình: Mình học giáo lý để làm gì? Mình đi nghe pháp để làm gì? Mình muốn trở thành người như thế nào?

Hãy thử tưởng tượng nếu đây là năm cuối cùng của cuộc đời, nếu một ngày nào đó chúng ta phải rời xa những người thân yêu và không còn những điều kiện vật chất như hiện tại, thì điều gì sẽ là quan trọng nhất?

Đạo Phật luôn nhắc nhở con người quán niệm về cái chết. Không phải để bi quan, mà để sống tỉnh thức hơn. Khi thường xuyên ý thức rằng cái chết là điều không thể tránh khỏi, chúng ta sẽ biết trân trọng từng ngày đang sống và chuẩn bị tâm thế bình an khi phải ra đi.

Ngày nay, nhiều nghiên cứu trong tâm lý học cũng cho thấy niềm tin và cách suy nghĩ có ảnh hưởng mạnh mẽ đến hành vi, sự kiên trì và khả năng đạt được mục tiêu của con người. Khi một người có niềm tin tích cực, họ sẽ có xu hướng hành động bền bỉ hơn và nhìn thấy nhiều cơ hội hơn trong cuộc sống.

Trong kinh điển Phật giáo cũng kể rằng Đức Phật luôn dùng trí tuệ và lòng từ bi để tìm kiếm những người có đủ nhân duyên để được giáo hóa. Tuy nhiên, không phải lúc nào Ngài cũng có thể độ được tất cả mọi người, bởi mỗi người đều có nhân duyên và thời điểm chín muồi khác nhau.

Điều này cho thấy rằng, ngoài nỗ lực của bản thân, kết quả còn chịu ảnh hưởng bởi nhiều điều kiện khác. Vì thế, chúng ta cần giữ tâm thiện lành, sống chân thành và gieo những nhân lành mỗi ngày. Khi tâm được nuôi dưỡng bằng lòng từ bi, sự biết ơn và những việc làm đúng đắn, cuộc sống của chúng ta cũng dần thay đổi theo hướng tích cực hơn.

Sở dĩ nhiều người học Phật mà vẫn chưa đạt được sự chuyển hóa là vì chưa xác định rõ mục đích tu học. Câu hỏi lớn nhất của con người vẫn luôn là: Ta sinh ra để làm gì?

Nếu cuộc đời chỉ là đi học, đi làm, kiếm tiền, nghỉ hưu rồi chờ đến ngày nhắm mắt xuôi tay, thì ý nghĩa của sự sống sẽ rất hạn hẹp. Suốt một đời tích góp của cải, cuối cùng khi ra đi, chúng ta cũng không mang theo được điều gì ngoài những nghiệp lành hay nghiệp dữ mà mình đã tạo.

Vì vậy, điều quan trọng nhất không phải là ta có bao nhiêu tài sản, mà là ta đã xây dựng được một tâm hồn như thế nào.

Tâm trí có sức mạnh định hướng cuộc đời. Những suy nghĩ, niềm tin và lựa chọn của hôm nay sẽ góp phần tạo nên số phận của ngày mai. Khi biết sống biết đủ, biết trân trọng những gì mình đang có và luôn hướng tâm đến điều thiện, cuộc sống sẽ trở nên bình an hơn.

Có một câu nhắc nhở rất ý nghĩa: "Khi bạn không có tiền để mua một đôi giày mới, hãy nhớ rằng vẫn còn những người không có đôi chân để bước đi." Biết ơn những gì mình đang có cũng chính là cách nuôi dưỡng một tâm trí tích cực và hạnh phúc.

Bạn Không Cần Phải Là Phật Tử

Thiền sư Thích Nhất Hạnh chia sẻ với Andrea Miller rằng bất kỳ ai cũng có thể thực tập Năm Giới Chánh Niệm để sống một cuộc đời đầy hiểu biết và từ bi.

Câu hỏi  Trả lời 

Vì sao thầy nói rằng không cần phải là Phật tử mới có thể tiếp nhận sự truyền trao Năm Giới Chánh Niệm?

Trả lời 

Bạn không cần phải là Phật tử để biết suy nghĩ bằng sự hiểu biết và tình thương. Bạn cũng không cần phải là Phật tử để nói những lời tử tế, chan chứa lòng từ bi. Vì vậy, chúng tôi nói rằng Năm Giới Chánh Niệm là nền đạo đức mang tính toàn cầu, dành cho cả Phật tử và những người không phải Phật tử.

Việc thực tập chánh niệm rất cụ thể. Bạn không thể chỉ nói về nó; bạn phải thực sự sống với nó. Khi đã dành một thời gian tu học tại Làng Mai, bạn sẽ được thôi thúc bởi mong muốn mang sự thực tập ấy trở về ngôi nhà của mình và biến gia đình mình thành một "Làng Mai" thu nhỏ. Bạn cùng nhau tụng đọc Năm Giới Chánh Niệm, thực tập thở, ngồi thiền và ăn cơm trong chánh niệm theo cách nuôi dưỡng hạnh phúc và làm vơi bớt khổ đau.

Câu hỏi  

Tôi hiểu rằng Năm Giới Chánh Niệm là một phương pháp cụ thể để thực hành Bát Chánh Đạo truyền thống—Chánh kiến, Chánh tư duy, Chánh ngữ, Chánh nghiệp, Chánh mạng, Chánh tinh tấn, Chánh niệm và Chánh định. Điều đó được thực hiện như thế nào?

 Trả lời 

Chánh kiến là cái thấy về tương tức, vượt lên trên mọi sự phân biệt. Chính nhờ tuệ giác tương tức mà chánh tư duy được hình thành. Chánh tư duy là suy nghĩ không còn kỳ thị hay phân biệt. Khi bạn khởi lên một ý nghĩ phù hợp với Chánh tư duy, ý nghĩ ấy sẽ tràn đầy sự hiểu biết và lòng từ bi. Nó có năng lực chữa lành chính bạn và góp phần chữa lành thế giới.

Có Chánh kiến—có tuệ giác về tương tức—bạn cũng có thể thực tập Chánh ngữ. Bất cứ điều gì bạn nói hay viết, dù là một email, một bài báo hay một bài thơ, đều có thể phản ánh tinh thần không phân biệt. Điều đó có nghĩa là lời nói và bài viết của bạn không nuôi dưỡng sự chia rẽ, sợ hãi hay hận thù, mà chứa đầy thấu hiểu và lòng từ bi. Chỉ bằng Chánh ngữ, bạn đã có thể chữa lành chính mình và góp phần chữa lành thế giới.

Tiếp theo là Chánh nghiệp, tức là những hành động của thân thể. Nếu bạn sống không còn phân biệt, không còn sợ hãi, thì mọi việc bạn làm đều có thể góp phần giúp hành tinh này tiếp tục tồn tại.

Câu hỏi  

Thầy từng nói rằng suy nghĩ, lời nói và hành động của chúng ta chính là sự tiếp nối của chúng ta. Điều đó có nghĩa là gì?

 Trả lời 

Những gì bạn nghĩ, những gì bạn nói và những gì bạn làm chính là sự tiếp nối của bạn—một dạng năng lượng sẽ còn tồn tại rất lâu. Khi thân thể này tan rã, bạn vẫn tiếp tục hiện hữu thông qua 3 loại năng lượng mà bạn tạo ra mỗi ngày. Sau khi rời khỏi hình thái hiện hữu này, bạn sẽ biểu hiện dưới những hình thái khác, bởi năng lượng bạn đã tạo tác sẽ làm phát sinh những biểu hiện mới.

Điều đó cũng giống như một đám mây. Khi một đám mây không còn là đám mây nữa, nó có thể chuyển sang một hình thái khác, như mưa, tuyết hoặc mưa đá. Vì vậy, khi không còn nhìn thấy đám mây trên bầu trời, bạn không nói rằng chúng đã biến mất. Nó vẫn hiện hữu dưới những hình thức khác.

Con người cũng vậy. Khi bạn không còn mang hình hài thân thể này nữa, thì hành động của bạn—nghiệp của bạn, những gì bạn đã tạo ra bằng suy nghĩ, lời nói và việc làm—chính là sự tiếp nối của bạn. Đó là lý do vì sao khi thực tập chánh niệm, chánh định và tuệ giác, bạn có thể bảo đảm cho mình một sự tiếp nối tốt đẹp và cao quý trong tương lai.

Câu hỏi  

Thầy hy vọng điều gì cho tương lai của Làng Mai?

Chúng tôi không lo lắng về tương lai. Chúng tôi quan tâm đến hiện tại, bởi chúng tôi biết rằng nếu trong giây phút hiện tại này chúng tôi làm hết sức mình, thì như vậy đã là đủ. Đó là tất cả những gì chúng tôi có thể làm cho tương lai.

Tương lai được xây dựng từ hiện tại. Vì thế, nếu chúng ta đặt trọn trái tim mình vào những gì đang làm ngay tại đây và ngay bây giờ, thì hy vọng luôn hiện hữu. Nhưng nếu chúng ta cảm thấy bất lực trong giây phút hiện tại, thì sẽ không có hy vọng cho tương lai.

Việc hành tinh này có thể tiếp tục tồn tại hay không phụ thuộc vào ngày hôm nay—vào cách chúng ta đang sống cuộc đời mình trong hiện tại.

Bài viết được dịch sang tiếng Việt qua cuộc phỏng vấn của thiền sư Nhất Hạnh với nhà báo Andrea Miller

Tác giả

Andrea Miller là Tổng biên tập của tạp chí Lion's Roar. Bà là tác giả của cuốn Awakening My Heart: Essays, Articles, and Interviews on the Buddhist Life, đồng thời là tác giả cuốn sách tranh The Day the Buddha Woke Up. Bà cũng là biên tập viên của ba tuyển tập do Nhà xuất bản Shambhala phát hành, trong đó có Buddha's Daughters: Teachings from Women Who Are Shaping Buddhism in the West, và hiện là thành viên Hội đồng Quản trị của Sierra Club Canada Foundation.

Sống dưỡng tâm

 

Ở một giai đoạn nào đó của cuộc đời, ta bắt đầu nhận ra rằng bình an không nằm ở bên ngoài, không nằm ở người khác, mà nằm trong chính tâm mình. Khi tâm yên, mọi thứ đều yên. Khi tâm loạn, dù hoàn cảnh có tốt đẹp đến đâu, ta vẫn bất an. Vì vậy, học cách dưỡng tâm và sống một mình không phiền não chính là món quà lớn nhất ta có thể trao cho tuổi già, cho sức khỏe, và cho cuộc đời mình.

Làm chủ được tâm ý nghĩa là biết rõ tâm mình đang nghĩ gì, đang đi về đâu. Tâm con người vốn lăng xăng: lúc nghĩ điều thiện, lúc lại khởi điều bất thiện; có khi trong sáng, nhẹ nhàng, nhưng cũng có lúc bị phiền não, sân si kéo đi. Vì vậy, đạo Phật dạy rằng tu tập chính là tu tâm.

Ngày xưa ông bà ta thường nói “tu tâm dưỡng tánh”, đó là cốt tủy của sự tu hành. Khi tâm phóng đi khắp nơi, chạy theo quá khứ, lo về tương lai, hoặc bị cuốn vào những suy nghĩ bất thiện, ta sẽ sinh ra khổ đau. Tâm không được dẫn dắt thì nó sẽ tự dẫn dắt ta. Vì vậy, mọi lời dạy của Đức Phật đều quay về một điểm: giữ tâm vững chãi, dưỡng tánh hiền lành.

Để tu tâm, trước hết ta phải biết làm chủ tâm ý. Nghĩa là tâm phải ở đúng nơi ta muốn. Nếu ta hướng tâm về sự trong trẻo, không phiền não, thì tâm phải được nuôi dưỡng theo hướng đó. Ta muốn không giận thì sẽ không giận; ta muốn buông xả thì tâm phải biết buông xả.

Điều lạ là ta thường muốn điều khiển người khác, muốn hoàn cảnh xảy ra theo ý mình, nhưng lại không thể điều khiển được chính tâm mình. Khi bản thân còn chưa làm chủ được, thì làm sao làm chủ được ai? Cha mẹ có thể dạy con khi chúng còn nhỏ, nhưng khi đến tuổi trưởng thành, chúng sẽ tự đi con đường của mình. Đó là quy luật tự nhiên.

Đức Phật dạy rằng mong muốn làm chủ người khác hay hoàn cảnh chỉ đem đến thất vọng và khổ đau. Ngược lại, nếu ta làm chủ được tâm, nuôi dưỡng năng lượng tích cực, hướng về điều thiện lành, thì bình an và hạnh phúc sẽ hiện diện ngay lập tức.

Tu luyện chính là luyện tâm: không để tâm chạy về quá khứ, không để tâm lo về tương lai, mà an trú sâu sắc trong giây phút hiện tại.

Trong bài kinh Người Biết Sống Một Mình, Đức Phật dạy:

“Đừng tìm về quá khứ, đừng tưởng đến tương lai.

Quá khứ đã không còn, tương lai thì chưa tới.

Hãy quán chiếu sự sống trong giờ phút hiện tại.

Người tỉnh thức an trú vững chãi và thảnh thơi.

Người biết sống trong chánh niệm, ngày đêm,

Đức Mâu Ni gọi là người biết sống một mình.”

Sống một mình ở đây không phải là cô đơn, mà là không dựa dẫm vào bất kỳ ai để có hạnh phúc. Tâm tự chủ thì thân an, đời nhẹ.

Tuy nhiên, Đức Phật cũng dạy ta phải sống vì người khác, biết thương yêu, nâng đỡ, chia sẻ. Nhưng không vì vậy mà quên chăm sóc bản thân. Nhiều người vì thương mà làm khổ nhau, vì thiếu trí tuệ và thiếu sự bình an bên trong. Một người đang đầy phiền não thì không thể lan tỏa tình thương. Dù có đi chùa, nghe pháp, làm từ thiện, tâm vẫn bất an, và vô tình ta mang năng lượng tiêu cực đến cho người khác.

Ở tuổi về già, điều quý nhất là sống bình an, vững chãi, không sầu muộn. Muốn được như vậy, ta phải học cách làm chủ tâm, tập ngồi yên, tập rời xa những nguồn gây phiền não – đôi khi chính là con cháu, vì chúng còn trẻ và đang đi qua những đoạn đường mà ta đã đi qua.

Đó không phải là ích kỷ. Đó là biết chăm sóc bản thân, biết sống một mình để nuôi dưỡng sự bình an. Càng rời xa đám đông, ta càng có cơ hội nhìn sâu vào tâm mình, thấy rõ những gì đang khởi lên để kịp thời dừng lại.

Khi tâm được chăm sóc đúng cách, ta sẽ tìm thấy chất lượng của sự bình an và hạnh phúc – một thứ hạnh phúc không phụ thuộc vào ai, không bị hoàn cảnh lay động, và không còn phiền não.Dưỡng tâm không phải là một kỹ thuật, mà là một lối sống. Sống một mình không phải là cô đơn, mà là trở về với chính mình. Khi ta biết chăm sóc tâm, biết an trú trong hiện tại, biết buông bỏ những phiền não không cần thiết, thì tuổi già sẽ trở thành một mùa xuân thứ hai – nhẹ nhàng, sâu sắc và tràn đầy bình an.

Sống chậm và buông bỏ sau tuổi 50

Có một người đến hỏi một vị thiền sư:

"Thưa thầy, con phải làm gì để cuộc sống được bình an?"

Vị thiền sư mỉm cười rồi chỉ vào chiếc lá đang rơi trước sân.

Ông nói:

"Con có thấy chiếc lá ấy không? Nó không chống lại cơn gió, cũng không tiếc nuối những cành cây đã nuôi dưỡng nó suốt bao mùa. Đến lúc phải rời đi, nó chỉ nhẹ nhàng buông xuống. Vì biết buông nên nó mới thanh thản."

Con người chúng ta lại khác.

Càng đi qua nhiều năm tháng, dường như chúng ta càng mang trên vai nhiều thứ hơn. Không chỉ là tiền bạc, nhà cửa hay tài sản, mà còn là những lo toan, những kỳ vọng, những trách nhiệm, những nỗi buồn và cả những điều đã qua nhưng vẫn không nỡ buông.

Đến một ngày tóc bạc nhiều hơn tóc đen, sức khỏe không còn như trước, ta mới giật mình nhận ra rằng điều làm mình mệt mỏi nhất không phải tuổi già, mà chính là những gánh nặng mình vẫn cố mang theo. Khi bước qua tuổi 50, điều quý giá nhất không còn là chúng ta sở hữu được bao nhiêu, mà là tâm hồn có còn bình an và sức khỏe có còn đủ để tận hưởng cuộc sống hay không.

Theo tuệ giác của Đức Phật, muốn có hạnh phúc và bình an, trước hết trong mỗi người cần có chất liệu của sự buông xả. Buông xả không có nghĩa là từ bỏ tất cả, mà là biết dừng lại đúng lúc, biết bớt những điều không còn cần thiết để cuộc sống trở nên nhẹ nhàng hơn. Càng lớn tuổi, chúng ta càng không nên chỉ mải mê tích lũy, nắm giữ hay cố kéo mọi thứ về phía mình. Có những thứ từng rất quan trọng khi còn trẻ, nhưng đến một giai đoạn nào đó lại trở thành gánh nặng.

Khi tuổi tác ngày một cao, nhiều điều trong cuộc sống cũng cần được điều chỉnh. Một ngôi nhà quá rộng có thể không còn phù hợp. Những bữa ăn thịnh soạn cũng phải nhường chỗ cho sự tiết chế khi sức khỏe không còn như trước. Điều đó không phải là mất mát, mà là sự thích nghi để sống khỏe mạnh và an nhiên hơn.

Sau tuổi 50, mỗi người nên dành cho mình những khoảng lặng để tự hỏi: Mình cần buông bỏ điều gì? Không chỉ là vật chất, mà còn là những gánh nặng vô hình như sĩ diện, danh vọng, sự hơn thua, những kỳ vọng quá lớn hay những mối bận tâm không cần thiết. Nhiều khi chính những điều tưởng như quý giá ấy lại âm thầm rút cạn năng lượng, khiến chúng ta mệt mỏi, dễ nóng giận và đánh mất niềm vui trong cuộc sống.

Khi năng lượng không còn dồi dào như thời trẻ, chúng ta cũng cần chấp nhận rằng mình không thể ôm đồm tất cả. Không ai đủ sức giải quyết mọi vấn đề, cũng không thể gánh thay cuộc đời của người khác, kể cả những người thân yêu nhất. Nếu cứ mãi lo lắng, hy sinh và quên chăm sóc bản thân, đến một lúc nào đó chúng ta sẽ không còn đủ sức để yêu thương hay giúp đỡ bất kỳ ai.

Đặc biệt, nhiều người dành cả cuộc đời để sống vì con cái, vì gia đình, vì trách nhiệm, nhưng lại quên mất chính mình. Có những bậc cha mẹ vì quá yêu thương con mà muốn sắp đặt mọi lựa chọn cho con, vô tình biến tình yêu thành áp lực. Yêu thương không phải là kiểm soát hay quyết định thay người khác, mà là biết tôn trọng và để mỗi người sống cuộc đời của chính họ.

Vì vậy, sau tuổi 50, điều cần thiết là học cách sống chậm lại. Hãy dành thời gian ngồi yên, lắng nghe chính mình và trở về với sự tĩnh lặng trong tâm. Trong đạo Phật, đó là thực tập chánh niệm – sống trọn vẹn với hiện tại để nhìn rõ điều gì thực sự quan trọng. Nhờ đó, chúng ta có thể buông bớt những tham vọng, những mong cầu không cần thiết và tập trung vào những giá trị cốt lõi như sức khỏe, sự bình an, lòng biết ơn và những mối quan hệ chân thành.

Cuộc đời giống như một hành trình leo núi. Chiếc ba lô trên vai, nếu chứa quá nhiều đồ, sẽ khiến mỗi bước chân trở nên nặng nề và mệt mỏi. Muốn đi được đến đỉnh núi, đôi khi điều quan trọng không phải là mang thêm mà là biết bỏ bớt.

Bước vào nửa sau của cuộc đời, hãy mạnh dạn buông bỏ những điều không còn phù hợp. Đừng cố gắng làm hài lòng tất cả mọi người, cũng đừng mang trên vai những trách nhiệm vượt quá khả năng của mình. Hãy dành thời gian chăm sóc sức khỏe, nuôi dưỡng đời sống tinh thần, trân trọng từng ngày bình yên và sống chậm hơn.

Sau tuổi 50, sống cho bản thân không phải là sự ích kỷ. Đó là sự tỉnh thức. Khi biết yêu thương và chăm sóc chính mình, chúng ta mới có đủ sức khỏe, bình an và nguồn năng lượng để tiếp tục yêu thương những người xung quanh một cách bền vững. Buông bỏ không phải là mất đi, mà là mở ra một cuộc sống nhẹ nhàng hơn. Và đôi khi, chính sự bình an trong tâm hồn mới là tài sản quý giá nhất mà mỗi người có thể mang theo trong chặng đường còn lại của cuộc đời.