Nghệ thuật uống trà dưói thời nhà Đường

Vào thời nhà Đường, trà đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống văn hóa của người Trung Hoa. Đây cũng là giai đoạn được xem là thời kỳ hoàng kim đầu tiên của trà đạo, khi nghệ thuật uống trà được nâng lên thành một nét tao nhã của giới quý tộc, thi nhân và tăng sĩ. Chính trong thời đại này, Lục Vũ đã viết nên “Trà Kinh” — cuốn sách đầu tiên trên thế giới nói về nghệ thuật thưởng trà, đặt nền móng cho văn hóa trà Á Đông sau này. Những loại trà nổi tiếng thời Đường không chỉ được yêu thích vì hương vị mà còn vì người xưa tin rằng trà có thể thanh lọc thân tâm và nuôi dưỡng tinh thần.

Nổi tiếng nhất thời ấy là trà bánh hay còn gọi là “đoàn trà”. Lá trà sau khi hấp chín sẽ được ép thành bánh tròn để dễ vận chuyển và bảo quản. Khi uống, người ta đem nướng nhẹ rồi nghiền thành bột trước khi nấu cùng nước nóng. Đây là cách uống trà rất phổ biến trong cung đình nhà Đường và cũng là tiền thân của phong cách trà đạo sau này ở Nhật Bản.

Trong số những loại trà danh tiếng, trà Mông Đỉnh ở vùng Tứ Xuyên được xem là một trong những loại trà quý nhất. Người xưa gọi đây là “tiên trà” vì được trồng trên núi cao quanh năm sương phủ. Trà có vị thanh nhẹ, hậu ngọt sâu và thường được tiến cống cho hoàng cung.

Bên cạnh đó còn có trà Cố Chử Tử Duẩn ở Hồ Châu, một loại trà nổi tiếng đến mức triều đình nhà Đường lập hẳn cơ quan chuyên quản lý việc sản xuất để dâng vua. Mỗi mùa xuân, hàng ngàn nhân công được huy động để hái trà trước tiết Thanh Minh vì người thời Đường tin rằng trà hái sớm sẽ giữ được tinh khí tinh khiết nhất của đất trời.

Một loại trà khác được giới thi nhân yêu thích là trà Dương Tiện ở vùng Giang Nam. Trà này nổi tiếng nhờ hương thơm thanh thoát và vị dịu nhẹ, thường xuất hiện trong những buổi đàm đạo thơ ca của các văn nhân mặc khách.

Ngoài các loại trà xanh nguyên bản, người thời Đường cũng bắt đầu kết hợp trà với hương hoa và thảo mộc. Trà hoa nhài, trà hoa cúc hay trà ướp hương quế thường được phụ nữ quý tộc dùng như một thức uống dưỡng nhan và giúp thư giãn tinh thần. Người xưa tin rằng hương hoa thanh tao có thể làm dịu khí huyết và giữ cho tâm hồn nhẹ nhàng hơn.

Điều đặc biệt của trà thời nhà Đường không chỉ nằm ở loại trà, mà còn ở cách thưởng trà. Người ta uống trà trong không gian tĩnh lặng, đôi khi giữa tiếng đàn cổ cầm hay bên cửa sổ nhìn mưa rơi. Một chén trà không đơn giản để giải khát, mà là cơ hội để con người sống chậm lại, lắng tâm và cảm nhận vẻ đẹp mong manh của cuộc đời.

Ngoài việc uống trà, phụ nữ quý tộc thời Đường còn dùng nước trà để rửa mặt. Sau khi trà nguội, họ dùng khăn lụa mềm thấm nước trà lau da nhằm làm sạch bụi phấn và giúp da mịn màng hơn. Một số ghi chép dân gian còn cho rằng nước trà giúp làm dịu vùng da bị nắng và giữ cho làn da có vẻ thanh khiết tự nhiên.

Người xưa cũng rất chú trọng việc kết hợp trà với hoa. Trà hoa nhài, trà hoa cúc hay trà hoa quế được xem là thức uống giúp an thần, ngủ ngon và làm dịu tâm trí. Theo quan niệm Đông phương, dung nhan đẹp không chỉ đến từ bên ngoài mà còn đến từ trạng thái tinh thần bên trong. Một người ít phiền muộn, tâm an và ngủ yên thì sắc diện tự nhiên sẽ nhẹ nhàng, tươi sáng hơn.

Có những mỹ nhân còn dùng bã trà trộn với mật ong hoặc bột ngọc trai để đắp mặt. Họ tin rằng trà giúp hút bớt dầu và làm sạch da, còn mật ong giữ độ mềm mại. Dù ngày nay khó biết hiệu quả đến đâu, nhưng điều đặc biệt là người thời Đường rất chuộng những phương pháp thuận tự nhiên, không quá cầu kỳ hay lệ thuộc vào hương liệu mạnh.

Điều thú vị nhất trong bí quyết dưỡng nhan của mỹ nhân đời Đường có lẽ không nằm hoàn toàn ở trà, mà ở phong thái uống trà. Họ xem việc pha trà như một cách nuôi dưỡng tâm hồn. Khi nước sôi, họ chờ đợi trong tĩnh lặng; khi nâng chén trà, họ uống chậm rãi và cảm nhận hương thơm lan nhẹ trong hơi thở. Người xưa tin rằng tâm bình thì khí hòa, khí hòa thì sắc đẹp mới bền lâu. Vì thế, trà không chỉ dưỡng da mà còn dưỡng tâm.

Có lẽ bởi vậy mà qua hàng nghìn năm, hình ảnh những mỹ nhân đời Đường ngồi bên án trà, giữa hương trầm nhè nhẹ và tiếng đàn xa xa, vẫn luôn gợi lên một vẻ đẹp rất khác — không chỉ đẹp bởi nhan sắc, mà còn đẹp bởi sự tĩnh tại và thanh tao trong tâm hồn. Và một trong số các mỹ nhân này là vào thời nhà Đường, khi Trường An còn là kinh đô phồn hoa bậc nhất thiên hạ, người đời thường truyền tai nhau về nhan sắc của Dương Quý Phi — người đẹp đến mức “hoa phải thẹn, nguyệt phải hờn”. Tương truyền rằng mỗi sớm khi ánh nắng còn đọng trên rèm ngọc, nàng đã ngồi bên án nhỏ trong cung, lặng lẽ nâng chén trà nóng đang tỏa khói mỏng như sương.

Đó không chỉ là thú uống trà của một mỹ nhân chốn hậu cung, mà còn là khoảng lặng hiếm hoi giữa cuộc đời đầy vinh hoa và sóng gió. Các cung nữ thường nói rằng Quý Phi rất yêu trà thanh mà ngày nay gọi là trà dữong nhan gồm có kỷ tử, nấm tuyết ,táo tầu và gừng. Dương quý phi còn thích những loại trà non hái vào đầu xuân, khi lá còn mềm như tơ lụa và hương trà còn mang theo hơi thở của núi rừng. Nước pha trà phải lấy từ dòng suối đầu nguồn, đun bằng lửa nhỏ cho đến khi nước vừa nổi bọt như mắt cua thì mới rót vào chén ngọc.

Có lẽ vì vậy mà suốt hơn một nghìn năm qua, nhắc đến thời nhà Đường người ta không chỉ nhớ đến thơ ca, lụa là hay mỹ nhân, mà còn nhớ đến hương trà thoảng nhẹ giữa những cung điện cổ xưa — nơi một chén trà nhỏ từng được xem là kết tinh của đất trời và nghệ thuật sống thanh tao của con người. Nhưng rồi thời gian vẫn trôi như nước qua cầu. Sắc đẹp từng khiến quân vương say đắm cuối cùng cũng không thắng nổi biến động của lịch sử. Chỉ còn lại những câu chuyện cũ lưu truyền trong dân gian về một mỹ nhân đời Đường ngồi bên khói trà bảng lảng, mái tóc dài buông xuống vai, đôi mắt xa xăm nhìn về khu vườn đầy hoa mẫu đơn đang nở.

Và cho đến hôm nay, mỗi khi nhắc về Dương Quý Phi, người ta không chỉ nhớ đến một giai nhân tuyệt sắc, mà còn nhớ đến hình ảnh một người phụ nữ nâng chén trà giữa cung son, như muốn giữ lại nét thanh xuân mong manh giữa cõi đời vô thường.

Luân hồi – hiểu đơn giản như một người mới học Phật

Bài viết này tôi muốn chia sẻ suy nghĩ của mình khi tìm hiểu về Luân Hồi. Có thể đây là vấn đề mà ai trong chúng ta cũng thắc mắc khi mới tìm hiểu về Phật pháp: “Luân hồi thật sự là gì? Có phải chết rồi thành người, thành thú, hay thành cái gì đó khác?” Sau khi đọc nhiều tài liệu, tôi nhận ra rằng ý nghĩa của hai chữ luân hồi rộng hơn mình tưởng rất nhiều.

Ngày xưa, không chỉ Phật giáo mà nhiều truyền thống tâm linh khác cũng tin rằng mọi thứ trong vũ trụ – từ con người, loài vật cho đến cây cỏ – đều có linh tính và đều chịu sự vận hành của nhân quả. Một tài liệu tôi đọc có câu: “Mọi sinh vật đều có linh hồn… và cũng chịu luân hồi nhân quả.” Nghe vậy, tôi chợt hiểu: hóa ra mình và muôn loài không hề xa lạ.

Con người và loài vật – khác mà giống

Một điều làm tôi suy nghĩ nhiều là quan sát những người xung quanh. Có người hiền lành, nhẹ nhàng như con nai. Có người lanh lợi như khỉ. Có người nóng nảy như cọp. Có người ăn uống, sinh hoạt… giống hệt một loài vật nào đó. Văn bản gốc có nói: “Có người cười như ngựa hí, có người đi như rắn bò…” – nghe thì buồn cười, nhưng thật ra cũng có lý. Theo quan điểm luân hồi, những “tập khí” ấy có thể là dấu vết của nhiều kiếp sống trước. Không phải để phán xét ai, mà để hiểu rằng mỗi người mang theo một hành trang rất dài từ quá khứ.

Tôi cũng đọc câu chuyện về tên sát nhân Jeffrey Dahmer – người giết và ăn thịt 17 người, cùng với một cuốn phim đạt năm giải oscar có tên là Silence of the lamps cũng đều nói đến những chuyện giết người này.  Tài liệu viết: “Mặc dầu là một con người nhưng rõ ràng hắn còn hơn con vật…” Điều này khiến tôi giật mình: hóa ra có những người mang thân người nhưng tâm tính còn thấp hơn cả loài vật hiền lành.

Vì sao người tin luân hồi thường kiêng sát sinh?

Khi hiểu rằng mọi sinh vật đều biết đau, biết sợ, biết khổ – và có thể từng là người thân của mình trong một kiếp nào đó – thì việc giết hại trở nên rất khó. Trong rất nhiều pháp thoại hay tài liệu gốc nói rõ hai lý do:

Sinh vật biết đau khổ, nên giết chúng là tạo nghiệp. Chúng có thể là hậu thân của ai đó, hoặc chính là người quen của mình trong kiếp trước.

Tôi thấy điều này không phải mê tín, mà là một cách sống có lòng trắc ẩn.

Loài vật cũng có tính cách – và đó là nghiệp riêng của chúng.

Cùng là loài chó, nhưng có con trung thành, có con phản chủ, có con hiền, có con dữ. Điều này khiến tôi nghĩ đến câu chuyện cảm động trong tài liệu: con chó ngày nào cũng ra ga đón chủ, dù chủ đã chết. Nó buồn đến mức bỏ ăn rồi chết trên đường đi. Người ta thương quá nên xây mộ cho nó, ghi: “Đây là nơi an nghỉ của con chó trung nghĩa.”

Đọc xong, tôi thấy lòng mình mềm lại. Hóa ra tình thương không chỉ có ở con người.

Luân hồi và thuyết tiến hóa – không hề mâu thuẫn

Darwin nói về tiến hóa theo nghĩa sinh học: phôi của cá, rùa, chim, thú, người… lúc mới hình thành đều giống nhau. Nhưng Darwin không bàn đến phần tâm linh. Còn thuyết luân hồi thì nhìn sâu vào sự tiến hóa của tâm thức – thứ mà khoa học chưa chạm tới. 

Tài liệu viết: “Thuyết tiến hóa chỉ phác họa được rằng con người đã trải qua nhiều giai đoạn… trong khi thuyết luân hồi cho thấy sự chuyển hóa liên quan đến tâm linh và luân lý.”

Tôi thấy hai thuyết này không hề đối nghịch. Một bên nói về thân, một bên nói về tâm. Ghép lại thì bức tranh mới đầy đủ.

Ngay trong đời sống, ta đã đi qua nhiều “cõi”

D.T. Suzuki có một nhận định rất hay: trong một đời người, ta đã trải nghiệm đủ các “cõi” rồi.

Khi hạnh phúc → như cõi trời

Khi đau khổ → như địa ngục

Khi sân hận → như A-tu-la

Khi si mê → như súc sinh

Tài liệu viết: “Khi ta vui vẻ… tương ứng với cõi thiên đàng; khi ta đau khổ… là như rơi vào địa ngục.”

Tôi đọc đến đây thì bật cười: đúng thật, đâu cần đợi chết mới biết thiên đường hay địa ngục. Chúng nằm ngay trong tâm minh. 

Giữa hai kiếp – linh hồn vẫn tiếp tục học

Một tác giả khác nói rằng trung bình mỗi linh hồn tái sinh khoảng 250 năm một lần. Trong thời gian đó, linh hồn “nhìn lại kiếp sống đã qua và chọn lựa cho lần tái sinh kế tiếp”. Nghe như một hành trình học tập dài vô tận.

Jean Francis Crolart kết luận rất rõ:

“Kiếp sống hiện nay tùy thuộc nhiều kiếp trước, nhưng chính kiếp hiện tại đặt nền tảng cho kiếp tương lai.”

Tôi đọc câu này mà thấy lòng nhẹ nhàng hơn. Hóa ra mình không bị trói buộc bởi quá khứ. Mình có thể gieo lại từ hôm nay và có khi mình làm điều gì không hay thì cũng còn kịp để sửa đổi.

Sau khi đọc hết những tài liệu này, tôi không còn nhìn luân hồi như một chuyện huyền bí nữa. Tôi thấy nó giống như một cách nhìn đời:

Mọi thứ đều có liên hệ với nhau.

Mỗi hành động đều để lại dấu vết.

Mỗi người đều đang học bài học của riêng mình.

Và ai cũng có cơ hội tiến hóa, dù chậm hay nhanh.

Hiểu vậy, tôi thấy mình nên tránh xa những sự việc khiến cho mình không vui  tôi đang tập để có thể  dễ thương hơn với người khác--có thể phải tập tha thứ nhiều hơn nữa. Vì biết đâu, họ cũng đang vật lộn với những nghiệp cũ mà mình không thấy được. Và khi viết đến đây, tôi mới chợt nhận ra: Luân hồi không phải chuyện của kiếp khác-mà là chuyện chúng ta đang trải nghiệm ngay trong đời sống này.

Phật Tánh và Vô Minh

Phật tánh vốn thanh tịnh và không thay đổi. Tuy nhiên, chúng ta có thể đặt câu hỏi: nếu chúng sinh vốn là Phật, vậy tại sao chúng ta lại trở nên ô nhiễm và rơi vào vô minh?

Khi nói rằng chúng sinh vốn là Phật, chúng ta đang nói đến một nguyên lý phổ quát rằng mọi người đều có khả năng khám phá Phật tánh sẵn có nơi mình. Chúng ta thường nghe câu: “Ai cũng có thể trở thành Tổng thống Hoa Kỳ.” Điều đó có nghĩa là bất kỳ công dân sinh ra tại Hoa Kỳ đều có tiềm năng trở thành tổng thống. Nhưng điều đó không có nghĩa là ai cũng đang là tổng thống. Tương tự như vậy, mọi chúng sinh đều có khả năng thành Phật, nhưng không phải mọi chúng sinh đều đã giác ngộ.

Vậy chúng sinh xuất hiện từ đâu ngay từ đầu?

Cho đến nay, chưa có tôn giáo hay triết học nào trả lời câu hỏi này khiến tất cả mọi người đều thỏa mãn. Dĩ nhiên sẽ rất tốt nếu chúng ta bắt đầu như những vị Phật và không phải chịu phiền não. Nhưng Phật giáo không đi sâu vào câu hỏi về nguồn gốc ấy, mà chỉ nói rằng không có một thời điểm cố định nào mà chúng sinh được tạo ra.

Nếu nói rằng Thượng Đế tạo ra chúng sinh, thì lại phát sinh thêm nhiều câu hỏi khác: Tại sao Ngài tạo ra thiên đường và địa ngục? Tại sao Ngài tạo ra khổ đau? Tại sao chúng sinh làm điều ác?

Phật giáo không cố trả lời những câu hỏi đó. Phật giáo chỉ cố gắng trả lời một điều: tại sao chúng sinh đau khổ, và làm sao để chấm dứt khổ đau.

Trong một bài kinh, Đức Phật kể câu chuyện về một người bị trúng tên độc. Người này bắt đầu đặt ra đủ loại câu hỏi: ai bắn mũi tên ấy, chất độc là gì, người bắn thuộc dòng dõi nào… Đức Phật nói rằng điều khôn ngoan hơn là hãy nhổ mũi tên ra và chữa trị vết thương, thay vì mãi truy tìm những câu hỏi như vậy.

Tương tự, Phật giáo cố gắng chữa căn bệnh khổ đau, chứ không chỉ để trả lời những câu hỏi triết học.

Còn lý do vì sao hiện nay chúng ta không có sự thanh tịnh của một vị Phật là bởi qua vô số đời sống, chúng ta đã tích lũy nghiệp, nghi ngờ và phiền não, khiến tâm bị che phủ bởi vô minh — hay trong tiếng Phạn gọi là avidya. Chính sự vô minh này làm chúng ta không nhận ra được Phật tánh nguyên sơ của mình.

Vậy vô minh là gì?

Phật giáo xem mọi hiện tượng đều tồn tại trong không gian và thời gian, đều vô thường và luôn thay đổi. Những đặc tính này liên hệ chặt chẽ với nhau. Chẳng hạn, một sự chuyển động trong không gian phải diễn ra theo thời gian, và cả hai điều kiện ấy đều tạo nên sự thay đổi trong môi trường vật chất cũng như tâm lý của chúng ta.

Ngược lại, cái gì mang tính phổ quát và vĩnh hằng thì không thay đổi. Nó không thể tồn tại “ở đây” mà không tồn tại “ở kia”.

Vì vậy, khi nói chúng sinh vốn là Phật, chúng ta đang nói đến Phật tánh bất biến của họ, chứ không phải những phiền não tạm thời, cục bộ và luôn thay đổi đang biểu hiện thành kinh nghiệm sống.

Hãy dùng ví dụ về không gian: không gian vốn không thay đổi, nhưng khi bị chứa trong một vật chứa — tròn hay vuông, lớn hay nhỏ — thì không gian dường như mang hình dạng của vật chứa ấy. Nó có vẻ trở thành tròn hay vuông, lớn hay nhỏ. Nhưng thật ra bản thân không gian không hề thay đổi; nó chỉ tạm thời mang dáng vẻ của vật chứa mà thôi.

Tương tự như vậy, khi tâm phàm phu phản ứng với các kích thích từ môi trường, nội dung của tâm thay đổi theo và từ đó phiền não có cơ hội sinh khởi. Đó chính là avidya — một trạng thái tâm luôn biến đổi từng sát-na và không nhận ra bản chất thật của các hiện tượng.

Vô minh đã hiện hữu từ vô thủy, khiến chúng sinh tiếp tục trôi lăn trong vòng sinh tử. Nhưng bản thân vô minh không phải là vĩnh cửu, phổ quát hay bất biến. Nó là một hiện tượng của không gian và thời gian, luôn luôn biến động.

Khi chúng ta dùng sự tu tập để đưa tâm về trạng thái bất động, thì avidya — dưới hình thức tham lam, sân hận và si mê — sẽ không còn cơ hội sinh khởi. Trong trạng thái ấy, Phật tánh bất biến của chúng ta mới có cơ hội hiển lộ.

Khi tâm không còn bị kích động hay lôi kéo bởi môi trường, vô minh không còn hiện hữu đối với chúng ta nữa. Chỉ còn lại Phật tánh.

Chừng nào chúng ta chưa hoàn toàn đoạn trừ vô minh, chúng ta vẫn còn phân biệt và còn dùng cái tâm bị giới hạn bởi avidya để cố chứa đựng cái vốn không giới hạn.

Khi vô minh và những “vật chứa” của nó bị loại bỏ, chỉ còn lại Phật tánh phổ quát và bất biến — còn gọi là Như Lai (tathagata).

Ngược lại, vô minh không có sự tồn tại nguyên thủy. Nó chỉ tồn tại do điều kiện mà có. Nếu nó thật sự có tự tánh, thì nó đã không luôn ở trong trạng thái thay đổi liên tục.

Trong các kinh điển, người ta thường dùng hình ảnh nước và sóng để minh họa điều này.

Khi không có gió, mặt nước phẳng lặng và yên tĩnh. Nhưng khi gió thổi, sóng xuất hiện. Sóng cũng chính là nước, nhưng ban đầu sóng không hề tồn tại.

Cũng vậy, vô minh vốn không hiện hữu từ đầu, cho đến khi bị “gió nghiệp” của mỗi cá nhân thổi động lên.

Trong ví dụ này, nước tượng trưng cho Như Lai thường hằng; còn sóng tượng trưng cho vô minh.

Nước có thể tồn tại mà không cần sóng, nhưng sóng thì phải nương vào nước mới có thể tồn tại.

Như đã nói trước đó, khi nói chúng sinh vốn là Phật, chúng ta đang nói trên phương diện nguyên lý và tiềm năng.

Nếu nói Đức Phật Thích Ca là Phật, và Ngài đã nhập diệt cách đây hơn hai ngàn năm trăm năm, thì chúng ta đang nói đến vị Phật lịch sử — người đã mang hình tướng của vô minh để giáo hóa chúng sinh.

Còn vị Phật chân thật — Như Lai — thì vĩnh hằng. Ngài chưa từng đến, cũng chưa từng đi.

Đức Phật thị hiện thân người để có thể nói chuyện ở cấp độ của chúng sinh. Vì hoàn toàn thoát khỏi avidya, Đức Phật chỉ phản chiếu lại vô minh của chúng sinh mà thôi.

Để đạt đến cái phổ quát, vĩnh hằng và bất biến ấy, cần có rất nhiều niềm tin và sự tu tập.

Dựa trên niềm tin, người ta có thể nói rằng mình đã gặp Phật. Điều này cũng đúng khi ta đạt được một số lợi ích từ sự thực hành.

Tuy nhiên, đa số khi nói như vậy chỉ mới hiểu bằng trí năng về ý nghĩa của việc “gặp Phật”.

Nếu niềm tin tâm linh của bạn chưa đủ mạnh, bạn sẽ khó trực tiếp trải nghiệm được Phật tánh.

Phần lớn Phật tử tìm kiếm đời sống tâm linh, nhưng không nhất thiết muốn thấy Phật.

Những ai chỉ tìm sự hiểu biết sẽ chỉ thấy Phật như ánh sáng hay âm thanh. Nhưng những ai có niềm tin sâu sắc thì chắc chắn sẽ thấy Phật.

(Từ Chan Newsletter No.21, tháng 5 năm 1982)

Tiểu sử của Master Sheng Yen

Sheng Yen (22 tháng 1 năm 1931 – 3 tháng 2 năm 2009) là một tu sĩ Phật giáo, học giả tôn giáo và nhà văn người Đài Loan. Ông là một trong những giáo viên chính thống của Phật giáo Chan. Ông là người thừa kế pháp thế hệ thứ 57 của Linji Yixuan ở trường Linji (tiếng Nhật: Rinzai) và là người thừa kế pháp thế hệ thứ ba của Hsu Yun. Trong dòng truyền thừa Cao Đông (tiếng Nhật: Sōtō), Sheng Yen là người thừa kế Pháp đời thứ 52 của Dongshan Liangjie (807-869), và là người thừa kế Pháp trực tiếp của Dongchu (1908–1977).

Sheng Yen là người sáng lập Dharma Drum Mountain, một tổ chức Phật giáo có trụ sở tại Đài Loan. Trong thời gian ở Đài Loan, Sheng Yen nổi tiếng là một vị thầy Phật giáo tiến bộ, người tìm cách truyền bá Phật giáo trong một thế giới hiện đại và chịu ảnh hưởng của phương Tây. Tại Đài Loan, ông là một trong bốn bậc thầy Phật giáo hiện đại nổi bật, cùng với Hsing Yun, Cheng Yen và Wei Chueh, thường được gọi là "Tứ Thiên Vương" của Phật giáo Đài Loan. Năm 2000, ông là một trong những diễn giả chính tại Hội nghị Thượng đỉnh Hòa bình Thế giới Thiên niên kỷ của các nhà lãnh đạo tôn giáo và tinh thần được tổ chức tại Liên Hợp Quốc.

Hãy tử tế với chính mình trứơc

 Có những ngày chúng ta thấy mình rất mệt. Không phải mệt vì làm quá nhiều việc, mà là mệt trong lòng. Một kiểu mệt không dễ nói thành lời. Ngồi giữa mọi người mà vẫn thấy trống rỗng. Làm mọi thứ vẫn bình thường nhưng trong tâm cứ nặng xuống như có một đám mây xám phủ ngang qua.

Và lạ nhất là, những lúc yếu lòng như vậy, người đầu tiên quay sang trách mình… lại chính là mình. Ban sẽ trách mình trách bản thân sao không mạnh mẽ hơn.

Trách mình sao cứ suy nghĩ nhiều. Trách mình sao chưa đủ giỏi, chưa đủ tốt, chưa đủ bình an như người khác. Có khi chỉ vì một chuyện nhỏ thôi, mình cũng âm thầm mang bản thân ra xét xử.

Thiền sư Ajahn Brahm thường nhắc một câu rất dịu dàng: “Hãy tử tế với chính mình trước.”

Nghe thì đơn giản, nhưng lại là điều khó nhất.

Vì chúng ta thường dễ bao dung với người khác hơn với chính mình. Người khác sai, ta còn hiểu được. Người khác mệt, ta còn biết an ủi. Nhưng đến khi chính mình yếu đuối một chút, ta lại không cho phép.

Bản ngã — hay tâm lý rất người — luôn muốn mình phải mạnh, phải giỏi, phải bình tĩnh, phải hoàn hảo.

Trong khi sự thật là… ta cũng chỉ là một con người đang học cách đi qua cuộc đời này.

Ajahn Brahm từng nói:

“Tâm không thể chữa lành nếu nó cứ bị đánh đập mỗi ngày.”  

Nghe vừa buồn cười, vừa rất đúng với con người. Ngài nói giống như bị thương mà cứ lấy tay ấn vào vết thương rồi hỏi,“Sao chưa lành?”

Nhiều người nghĩ tu tập là phải nghiêm khắc với bản thân. Nhưng đôi khi, điều tâm cần nhất không phải là thêm áp lực, mà là một chút dịu dàng với bản thân-một hơi thở chậm, một giấc ngủ đủ hoặc một buổi chiều ngồi yên uống trà mà không cảm thấy tội lỗi vì mình đang nghỉ ngơi.

Đôi khi trong đời, bạn sẽ gặp những va chạm nhỏ: một hiểu lầm, một khác biệt trong cách nghĩ, hay chỉ đơn giản là một ngày tâm mình mệt mỏi. Và rồi bạn phải đi qua một chu kỳ rất người: nhìn lại xem trong lòng mình đang có những gì.

Cảm xúc đầu tiên thường là giận. Rồi nó lắng xuống thành buồn. Rồi thành thất vọng.

Ajahn Brahm nói rằng: đừng sợ những cảm xúc ấy. Chúng không phải dấu hiệu của yếu đuối, mà là dấu hiệu của một người đang biết quay về nhìn chính mình.

Và khi bạn để cho những “cơn sốt cảm xúc” ấy đi qua, không chống, không đè nén… bạn sẽ thấy tâm mình bắt đầu yên lại. Rồi một cảm xúc cuối cùng, rất đẹp, rất khó, sẽ xuất hiện: lòng từ bi. Nghĩa là bạn bắt đầu học cách tha thứ cho những người đã vô tình khiến bạn đau.

Có những ngày tâm mình giống như một ly nước bị khuấy liên tục. Càng cố bắt nó yên, mình lại càng khuấy mạnh hơn bằng sự lo lắng, trách móc và thất vọng về bản thân.

Hãy tự nói với mình:

“Không sao đâu. Mình đã cố gắng nhiều rồi.”

Vì khi mình thôi đánh nhau với chính mình, tâm bắt đầu thanh thản.

Và lạ lắm… Khi biết thương mình đúng cách, mình lại dễ thương người khác hơn.

Người trong lòng đầy gai nhọn thì khó trao đi bình an. Nhưng người hiểu nỗi đau của chính mình sẽ dễ hiểu nỗi đau của người khác.

Cho nên lòng từ không bắt đầu từ việc cứu cả thế giới.

Nó bắt đầu từ khoảnh khắc bạn ngồi xuống, thở một hơi thật nhẹ, và dịu dàng ở bên chính mình hôm nay.

Ajahn Brahm hay nói rằng:

“Khi tâm bạn đang rối, đừng cố làm anh hùng. Hãy làm… một tách trà.”  

Vì chỉ khi mình dừng lại, mình mới thấy được điều gì đang thật sự diễn ra bên trong. Những cảm xúc mạnh không phải kẻ thù.

Chúng chỉ là những vị khách ồn ào ghé thăm rồi đi.

Bạn không cần đuổi họ, cũng không cần pha trà mời họ ở lại lâu.

Và khi cơn bão ấy qua rồi, bạn sẽ cảm nhận một điều kỳ lạ đó chính là tâm bạn bình yên hơn, và… dễ thương hơn.

Từ bi không phải chuyện lớn lao.

Nó chỉ là khoảnh khắc bạn mỉm cười với chính mình và nói:

“Không sao đâu. Mình cũng chỉ là con người.”

Và chính từ chỗ hiền lành đó, bạn mới thật sự có thể hiền lành với người khác.

Hạnh Phúc Không Phải Để Đi Tìm, Mà Để Tự Tạo

Có những điều con người chỉ thật sự hiểu ra sau rất nhiều va chạm trong cuộc đời. Không phải từ sách vở, cũng không hẳn từ lời khuyên của ai, mà từ những lần thất vọng, những lúc cô đơn, hay những đêm nằm im lặng và tự hỏi mình rằng: “Rốt cuộc, hạnh phúc nằm ở đâu?”

Từ nhỏ chúng ta đã quen tin rằng hạnh phúc là một điều gì đó nằm ở phía trước. Ta nghĩ rằng chỉ cần đạt được thêm một điều gì đó, có thêm một người nào đó, thay đổi thêm một hoàn cảnh nào đó, cuộc đời mình rồi sẽ bình an hơn và vui hơn. Vì vậy mà con người cứ bước đi với tâm thế của một kẻ đi tìm. Ta tìm tình yêu, tìm sự công nhận, tìm thành công, tìm cảm giác an toàn, tìm một nơi để thuộc về.

Nhưng càng đi nhiều, con người lại càng mệt. Bởi vì những điều ta tưởng sẽ mang đến hạnh phúc thường chỉ ở lại rất ngắn. Niềm vui nào rồi cũng qua đi. Thành công hôm nay có thể trở thành áp lực ngày mai. Một người từng khiến ta hạnh phúc đôi khi cũng có thể trở thành nguyên nhân của những tổn thương sâu nhất. Và cứ như vậy, con người lại tiếp tục đi tìm thêm một điều khác, như thể hạnh phúc luôn ở đâu đó ngoài tầm với của mình.

Cho đến một ngày, sau một biến cố hoặc chỉ trong một buổi chiều rất yên, ta chợt hiểu ra một điều đơn giản: hạnh phúc không phải là thứ để đi tìm, mà là thứ mình phải tự tạo ra từ bên trong.

Sự hiểu ra ấy không ồn ào, không dramatic như trong phim ảnh. Nó đến rất nhẹ. Nhưng một khi đã hiểu, con người bỗng thấy lòng mình dịu lại. Ta nhận ra rằng bấy lâu nay mình đã đi quá xa để tìm kiếm thứ vốn nằm ngay trong cách mình sống mỗi ngày. Hạnh phúc đôi khi chỉ là được thở chậm lại, được ăn một bữa cơm trong bình an, được ngủ một giấc không còn quá nhiều lo nghĩ, được nhìn trời xanh mà lòng không còn nặng nề.

Khi hiểu rằng hạnh phúc không nằm hoàn toàn ở bên ngoài, tâm lý con người cũng bắt đầu thay đổi. Ta không còn đặt quá nhiều kỳ vọng vào người khác. Không còn nghĩ rằng phải có thêm điều này hay đạt được điều kia thì mình mới xứng đáng vui. Ta thôi so sánh cuộc đời mình với cuộc đời người khác, bởi mỗi người đều có những nỗi niềm riêng mà bên ngoài không thể nhìn thấy được.

Thay vào đó, ta bắt đầu học cách trân trọng những điều nhỏ bé hơn. Ta biết nghỉ ngơi khi mệt, biết chăm sóc cảm xúc của mình, biết từ chối những điều khiến tâm mình kiệt sức. Ta học cách tự tạo niềm vui từ những điều bình thường nhất. Một buổi sáng yên tĩnh. Một tách trà nóng. Một cuộc trò chuyện chân thành. Một ngày sống mà lòng không phải gồng lên để trở thành ai khác.

Nhiều người nghĩ rằng sống cho bản thân là ích kỷ, nhưng thật ra một người biết chăm sóc đời sống nội tâm của mình thường lại là người dễ thương và dễ bao dung hơn. Khi bên trong đủ đầy, con người sẽ bớt đòi hỏi người khác phải lấp đầy những khoảng trống trong mình. Họ không cần ai phải làm cho họ hạnh phúc, bởi họ đã biết cách giữ cho tâm mình được bình an. Và vì vậy, họ cũng ít làm khổ người khác hơn.

Thật ra hạnh phúc chưa bao giờ là một đỉnh núi để chinh phục. Nó nằm trong từng bước chân, từng hơi thở và trong cách ta nhìn cuộc đời. Có khi hạnh phúc không phải là “có thêm”, mà là “bớt lại” — bớt mong cầu, bớt hơn thua, bớt so sánh, bớt tự làm khó chính mình.

Khi bớt đi được những điều ấy, con người bỗng nhận ra rằng mình không thiếu nhiều như mình từng nghĩ. Và cảm giác đủ đầy đôi khi lại xuất hiện vào những lúc giản dị nhất.

Có lẽ bình an thật sự không đến từ việc cuộc đời hết sóng gió, mà đến từ việc bên trong ta đã có một nơi để trở về. Một nơi không cần cố gắng chứng minh điều gì. Một nơi mà ta có thể thở nhẹ, sống chậm và chấp nhận chính mình như mình đang là.

Một nơi mang tên: chính mình.

“Chúa và Phật là hai anh em” — Living Buddha, Living Christ "

Tựa đề bài viết này cũng là tựa để quyển sách và là một trong những tác phẩm nổi tiếng của Thích Nhất Hạnh, nơi Thầy không cố gắng so sánh để phân định tôn giáo nào cao hơn, đúng hơn, mà muốn mở ra một cái nhìn sâu sắc hơn về bản chất của đời sống tâm linh. Qua cuốn sách này, Thầy cho thấy rằng giữa Phật giáo và Kitô giáo tuy khác nhau về ngôn ngữ, hình ảnh và truyền thống, nhưng ở chiều sâu, cả hai đều gặp nhau ở tình thương, sự hiểu biết và khả năng chữa lành khổ đau cho con người.

Từ hàng trăm năm nay, con người luôn có xu hướng dựng lên những ranh giới vô hình giữa các tôn giáo. Người ta tranh luận ai đúng ai sai, ai nắm giữ chân lý tuyệt đối, rồi từ đó sinh ra chia rẽ. Nhưng nếu lắng lòng đủ lâu để nhìn sâu vào những lời dạy của Đức Phật và Chúa Jesus, ta sẽ nhận ra rằng cả hai chưa bao giờ dạy con người phải thù ghét nhau. Một bên gọi là từ bi, một bên gọi là bác ái; một bên dạy buông bỏ khổ đau, một bên dạy tình yêu thương và sự cứu rỗi. Dù cách diễn đạt khác nhau, cả hai đều đang cố gắng chữa lành những tổn thương sâu kín trong tâm hồn con người.

Thiền sư Nhất Hạnh giải thích rằng Đức Phật rời bỏ cung vàng điện ngọc để đi tìm con đường giải thoát cho chúng sinh, còn Chúa Jesus chấp nhận đau đớn trên cây thập giá để nói với nhân loại rằng tình yêu thương còn mạnh hơn hận thù. Hai con đường ấy không hoàn toàn giống nhau, nhưng đều gặp nhau ở một điểm chung: mong con người biết sống hiền lành hơn, biết yêu thương hơn và bớt làm khổ nhau hơn. Chính vì vậy Thầy mới đặt tên cho cuốn sách là “Chúa và Phật là hai anh em” — không phải anh em huyết thống, mà là anh em trong lý tưởng cứu khổ cho con người.

Trong sách, Thầy kể rằng khi còn là một vị sư trẻ, Thầy có cơ hội tiếp xúc với nhiều người Kitô hữu và nhận ra ở họ có rất nhiều tình thương cùng sự hiến dâng chân thành. Khi họ cầu nguyện bằng tất cả trái tim, họ tiếp xúc được với nguồn năng lượng mà họ gọi là Thánh Linh. Còn trong Phật giáo, khi người Phật tử thở trong chánh niệm, họ tiếp xúc được với năng lượng tỉnh thức của Bụt. Nếu nhìn sâu, Thánh Linh và chánh niệm không hề xa nhau, bởi cả hai đều giúp con người trở về với giây phút hiện tại, trở về với sự sống nhiệm mầu đang có mặt trong từng hơi thở và từng bước chân.

Thiền sư Nhất Hạnh nhấn mạnh rằng Bụt không chỉ là một ý niệm và Chúa cũng không chỉ là một ý niệm. Cả hai đều là nguồn năng lượng của hiểu biết và tình thương. Khi ta biết thở thật sâu và thở ra thật nhẹ, biết ý thức mình đang còn sống, biết mỉm cười với hiện tại, thì Bụt đang có mặt trong ta. Và khi ta biết tha thứ, biết mở lòng để yêu thương như lời Chúa dạy, thì Chúa cũng đang có mặt trong ta. Vì thế, điều quan trọng không nằm ở việc ta thuộc tôn giáo nào, mà nằm ở cách ta sống mỗi ngày có đủ tỉnh thức và yêu thương hay không.

Cuốn sách cũng nói nhiều đến tinh thần “liên hữu” — rằng không có gì tồn tại riêng biệt một mình. Một bông hoa cần ánh mặt trời, cần mưa, cần đất và cần người chăm sóc để có thể nở hoa. Con người cũng vậy, cần tình thương, sự tha thứ và hiểu biết để trưởng thành. Nếu nhìn sâu vào tính liên kết ấy, ta sẽ thấy Phật giáo và Kitô giáo không phải là hai dòng sông đối nghịch, mà giống như hai dòng nước cùng chảy về một biển lớn của tình thương và sự tỉnh thức.

Thông điệp lớn nhất mà Thiền sư Nhất Hạnh muốn gửi gắm qua “Chúa và Phật là hai anh em” có lẽ rất giản dị: chúng ta không cần phải chọn giữa Bụt và Chúa, mà chỉ cần chọn tình thương, chọn sự hiểu biết và chọn cách sống tỉnh thức. Điều này cũng chính là thông điệp mà Đức Đạt Lai lạt Ma truyền tải. Khi ta nhìn người khác bằng con mắt hiểu biết, ta sẽ thấy người Kitô hữu cũng đang đi tìm bình an như người Phật tử; tất cả chúng ta đều đang học cách vượt qua khổ đau để trở về với phần tốt đẹp nhất trong chính mình. Và khi hiểu được điều ấy, con người sẽ không còn muốn tranh luận ai đúng ai sai nữa, mà chỉ muốn sống tử tế hơn và mỉm cười với nhau như những người anh em trên cùng một con đường tâm linh.

Thiên Lan

Các bạn có thể tìm đọc quyển sách rất giá trị này trên các nền tảng trực tuyến hoặc vào trang thư viện Làng Mai

Giây phút suy ngẫm để nhớ về Thích Nhất Hạnh

Tôi là người rất kính trọng Thầy Nhất Hạnh, bởi Thầy là một trong những người đã góp công lớn đưa đạo Bụt đến với phương Tây bằng một ngôn ngữ giản dị, dễ hiểu và dễ thực tập. Hàng trăm ngàn đệ tử xuất gia và tại gia trên khắp thế giới đã tìm thấy nơi Thầy một con đường tu học nhẹ nhàng nhưng sâu sắc.

Trong khi nhiều người đang mất phương hướng giữa những phức tạp của cuộc sống hiện đại và bị choáng ngợp bởi vô số lựa chọn của xã hội tiêu thụ, các khóa tu do Thầy hướng dẫn đã mở ra cho con người một cách sống khác — đơn giản hơn, chậm lại hơn, nhưng đầy tỉnh thức.

Nếu có duyên tu tập tại Làng Mai, Làng Hồng hay Tu viện Lộc Uyển, nhiều người sau khóa tu đã cảm thấy mình như trở thành một con người khác. Thầy thường hướng dẫn đại chúng thực tập “tắt chiếc đài phát thanh” luôn phát ra những suy nghĩ và lo âu không dứt trong tâm mình, để quay về với hơi thở ý thức, với từng bước chân an trú và với giây phút hiện tại.

Thầy chỉ ra rằng thay vì mãi đi tìm câu trả lời cho cuộc đời bằng những suy tưởng triết học hay những trải nghiệm cao siêu, ta có thể chạm tới hạnh phúc thật sự ngay trong những điều rất bình thường của đời sống hằng ngày — những điều mà lâu nay ta thường vô tình quên mất.

Chẳng hạn như trái tim của ta vẫn âm thầm làm việc suốt ngày đêm để duy trì sự sống, nhưng mấy khi ta thật sự dừng lại để biết ơn trái tim ấy?

Thầy từng chia sẻ rằng chỉ cần định tâm vào một việc rất nhỏ, như ăn một củ cà rốt, ta cũng có thể thấy được những chân lý sâu xa của sự sống. Khi tâm đủ lắng, ta sẽ thấy củ cà rốt ấy không thể tồn tại riêng lẻ. Trong đó có mặt của đất, của mưa, của ánh nắng mặt trời và của cả vũ trụ.

“ Nếu bạn thực sự tiếp xúc với một miếng cà rốt, bạn sẽ tiếp xúc được với đất, với mưa, với ánh nắng mặt trời,” Thầy nói. “Bạn cũng đồng thời tiếp xúc được với đất Mẹ. Ăn như thế, bạn cảm thấy mình đang thực sự tiếp xúc với sự sống, với gốc rễ của mình. Và đó là thiền quán. Nếu ta nhai mỗi miếng thức ăn theo cách đó, ta sẽ phát khởi tâm niệm biết ơn. Và chừng nào còn biết ơn, chừng đó ta còn hạnh phúc.”

Dù đã thực tập thiền quán hơn bảy mươi năm, Thầy vẫn luôn cho rằng mình còn rất nhiều điều để học hỏi. Thầy thường nhắc đến bốn tâm vô lượng trong đạo Bụt: từ, bi, hỷ và xả. “Vô lượng” nghĩa là không có giới hạn, không thể đo lường được.

Thầy cũng nói rằng nhiều người xem Bụt là một con người toàn hảo, nhưng đó là vì lòng thương kính của con người. Thật ra, chúng ta không cần phải trở nên hoàn hảo. Chỉ cần mỗi ngày có thêm một chút hiểu biết, thêm một chút bình an và thương yêu, như vậy đã là quý lắm rồi.

Vì thế, Thầy vẫn tiếp tục thực tập mỗi ngày và luôn có những cái thấy sâu sắc hơn về cuộc đời.

“Sự thực tập không có giới hạn,” Thầy nói. “Và điều đó cũng đúng với loài người chúng ta. Chúng ta có thể tiếp tục học hỏi từ thế hệ này sang thế hệ khác. Bây giờ là lúc con người cần học cách thương yêu mà không kỳ thị, bởi vì chúng ta đã có đủ thông minh, nhưng vẫn chưa có đủ tình thương.”

Thầy cũng nhắc rằng bình an thật sự chỉ có mặt khi ta chọc thủng được bức màn của sinh và diệt để chạm tới thế giới bản môn — thế giới của không sinh, không diệt. Khi hiểu được điều đó, con người sẽ bớt sợ hãi hơn trước mất mát và vô thường, để có thể sống sâu sắc hơn trong từng phút giây của hiện tại.

Thiên Lan

Các bạn có thể tìm đọc thêm trong thư viện Làng Mai qua những bài thuyết giảng hoặc các buổi phỏng vấn với những nhà báo nổi tiếng. Tôi đặc biệt thích những lời Thầy Nhất Hạnh đã nói với các đệ tử ở chùa Từ Hiếu khi biết họ xây bảo tháp để đựng tro cốt của Thầy:

“Nếu đã lỡ xây rồi thì phải ghi lên trước tháp mấy chữ: Trong này không có gì. Thầy không nằm trong tháp ấy đâu.  

Nếu người ta vẫn chưa hiểu thì ghi thêm một câu nữa: Ngoài kia cũng không có gì.  

Và nếu vẫn còn chưa hiểu thì ghi thêm câu chót: Nếu có gì thì nó có trong bước chân và hơi thở của bạn.”