Tính khí sẽ quyết định cuộc đời của bạn

(viết lại theo tinh thần pháp thoại của Đức Đạt  Lai Lạt Ma, mạch lạc và rõ ý hơn)

Khi Đức Đạt Lai Lạt Ma thứ 14 thuyết pháp, Ngài rất chú trọng đến nghi lễ.

Không phải vì hình thức, mà vì sự trang nghiêm giúp ta nhớ rằng giáo pháp đã được gìn giữ qua bao thế hệ bằng chính đời sống và trí tuệ của các bậc thầy.

Nhưng nếu giáo pháp chỉ được tôn thờ như một vật quý — đặt lên kệ cao, lễ bái cung kính mà không đọc, không suy nghĩ, không đối thoại, không áp dụng — thì giáo pháp sẽ dần trở nên xa lạ với con người. Có những bộ luận sâu xa, những kinh điển được bảo quản cẩn thận…nhưng rất ít khi được mở ra để soi chiếu lại chính mình.

Trong khi đó, khi các bậc thầy cầm bút viết kinh luận, tâm nguyện của các Ngài rất giản dị:

Làm sao để con người bớt khổ một chút.

Làm sao để cái thấy của chúng sinh sáng hơn một chút.

Vì vậy, nói rằng:

“Ta chưa đủ truyền thừa”,

“Ta chưa nhận khẩu truyền”,

nên không dám học, không dám suy xét — điều đó không phù hợp với tinh thần Nalanda. Truyền thống ấy chưa bao giờ khuyến khích sự thụ động.

Ngược lại, nó khuyến khích chúng ta phải học hỏi, suy xét, đối thoại và dùng chính đời sống làm nơi thử nghiệm giáo pháp

Cho nên điều quan trọng khi đọc một bản luận không phải là hiểu hết từng câu chữ, mà là ta có dám bước vào mối quan hệ sống động với giáo pháp hay không.

Giáo pháp không phải là hệ thống để tin — mà là con đường để đi. Nếu ta không bước thì bản đồ chi tiết đến đâu cũng chỉ là giấy mực.

Giữ gìn giáo pháp không phải đóng kín nó lại, mà là làm cho nó tiếp tục thở trong đời sống con người. Khi giáo pháp đi vào đời sống, hạt giống từ bi và trí tuệ bắt đầu nảy mầm. Và ta dần nhận ra một sự thật rất tinh tế:

Phần lớn những gì ta gọi là “tình thương” vẫn còn nhiều giới hạn. Ta chỉ chú trọng tình thương cho người gần gũi, người mang lại an toàn, người đồng thuận và người đem lợi ích cho mình. Điều đó không sai. Nhưng nếu chỉ dừng ở đây, tình thương ấy rất mong manh. Bởi vì khi bám chặt, nỗi sợ mất liền sinh ra.

Từ nỗi sợ mất ấy sẽ sinh giận dữ và rồi sinh khổ đau.

Ta thấy rõ điều này nhất trong chính các mối quan hệ thân thiết.

Dù phương pháp tu tập khác nhau, thông điệp cốt lõi của Phật giáo vẫn xoay quanh tình thương, lòng vị tha và trách nhiệm đối với người khác. Chính những giá trị này đã nâng đỡ con người qua nhiều thế kỷ — đặc biệt trong hoàn cảnh khó khăn nhất.

Phật giáo nhấn mạnh rằng gốc rễ của khổ đau là vô minh: ta gán cho sự vật và con người một bản chất cố định — trong khi thực tại không hề như vậy.

Ta luôn nghĩ :

“Người này là như thế”

“Chuyện này phải như thế”

“Tôi là như thế”

Và chính những khái niệm cứng nhắc ấy tạo nên xung đột nội tâm. Chỉ khi bắt đầu quán chiếu, một cánh cửa khác mở ra , ta nhìn thẳng vào cách mình đang chấp giữ thực tại.

Lúc đó, câu hỏi “có hay không có”, “tồn tại hay không tồn tại” không còn là triết học trừu tượng nữa, mà trở thành vấn đề sống còn của khổ đau. Trong Trung Quán, mục đích không phải để thỏa mãn trí tò mò triết học, cũng không nhằm xây dựng một hệ tư tưởng hoàn chỉnh.

Nó chỉ có một mục tiêu rất thực tế đó chính là tìm ra gốc rễ sâu nhất của khổ đau và đó chính là cách tâm ta bám chấp vào một cái tôi cố định.

Và vì vậy tính khí của ta — cách ta phản ứng, chấp giữ, yêu thương, sợ hãi —

Không chỉ là thói quen. Nó chính là con đường dẫn ta đi về phía khổ đau…

hay là giải thoát.

Pháp thoại của Thiền sư Ajahn Chạh

Nhiều người có trình độ đại học, có bằng cấp tốt nghiệp và thành công trên đường đời, nhưng vẫn cảm thấy cuộc sống của họ thiếu thốn. Dầu có tư tưởng cao xa hay thông minh hoạt bát đến đâu đi nữa, tâm của họ cũng chứa đầy những thứ vô dụng và hoài nghi. Chim kên kên bay cao đấy, nhưng nó ăn những thứ gì?

Chân lý là sự hiểu biết vượt ra ngoài tính cách điều kiện, tổng hợp và giới hạn của khoa học thế gian. Dĩ nhiên trí tuệ thế gian có thể dùng vào những mục tiêu tốt đẹp. Nhưng trí tuệ của thế gian có thể đi ngược lại với tôn giáo và giáo dục. Cái hay cái đẹp của trí tuệ siêu thế là có thể sử dụng kỹ thuật của trí tuệ thế gian mà không bị dính mắc vào chúng.

Phải học phần căn bản trước. Đó là căn bản đạo đức, giới luật, thấy được sự giả tạm của cuộc sống, thấy được hiện tượng già và chết. Đó là nơi chúng ta bắt đầu. Cũng như trước khi biết đi, bạn phải biết lật, biết bò, rồi biết... lái xe, và sau đó, có thể lái máy bay du hành quanh trái đất.

Nghiên cứu sách vở không quan trọng lắm. Dĩ nhiên kinh điển là đúng, nhưng không diễn đạt hết chân lý. Kinh điển chỉ là ngôn từ, chữ viết, mà ngôn từ và chữ viết chỉ có khả năng diễn đạt giới hạn. Chẳng hạn như danh từ "sân hận" không thể diễn tả được trạng thái nóng nảy, giận hờn, cũng như nghe nêu tên một người nào đó, khác với gặp người ấy. Chỉ có kinh nghiệm của chính bạn mới đem lại đức tin thật sự.

Có hai loại đức tin. Loại thứ nhất là tin tưởng một cách mù quáng vào Phật, Pháp và vị thầy -- thông thường là người đầu tiên hướng dẫn mình hành thiền hay cho mình xuất gia. Loại thứ hai là Chánh Tín -- đức tin chắc chắn, không lay chuyển, phát sinh từ sự hiểu biết của chính mình. Mặc dầu vẫn còn những phiền não khác cần vượt qua, người thấy một cách rõ ràng sự vật bên trong chính mình, có thể dứt được hoài nghi, đạt được đức tin trong việc thực hành.

Đức Phật dạy rằng sự vật diễn biến theo đường lối riêng của nó. Một khi bạn đã làm điều gì, bạn chẳng cần phải nhọc công theo dõi kết quả của nó, hãy phó mặc cho thiên nhiên, để cho nghiệp lực tự vận hành và tích lũy. Nỗ lực tinh tấn không ngừng, đó là việc của bạn. Còn chuyện trí tuệ đến nhanh hay chậm chẳng cần để ý làm gì. Bạn không thể thúc ép nó được. Chẳng khác nào khi trồng cây bạn không thể thúc ép cây mọc nhanh hơn. Cây có bước tiến của nó. Nhiệm vụ của bạn là đào lỗ, trồng cây, tưới nước, bón phân, trừ sâu, v. v. Nhưng cây mọc thế nào là chuyện của cây. Việc hành thiền của bạn cũng vậy. Bạn hãy vững tin là mọi chuyện sẽ tốt đẹp: cây của bạn sẽ mọc tốt.

Thế nên bạn phải biết việc làm của bạn khác với việc làm của cây. Hãy để cho cây lo cho cây và bạn làm bổn phận của bạn. Nếu tâm không biết làm việc gì nó cần phải làm thì nó sẽ thúc ép cây mọc nhanh, đơm hoa kết trái trong vòng một ngày. Đó là quan kiến sai lầm, nguyên nhân của đau khổ. Cứ hành thiền đúng và để phần còn lại cho nghiệp lực của bạn. Và, dầu cho nó có trải qua một đời, trăm đời hay ngàn đời đi nữa cũng chẳng ăn nhằm gì, việc hành thiền của bạn sẽ gặt hái kết quả tốt đẹp.

Tình yêu thật sự là trí tuệ. Tình yêu như phần lớn mọi người nghĩ chỉ là một cảm giác tạm. Có một món ăn thật ngon, nhưng nếu mỗi ngày bạn đều ăn như thế, chẳng bao lâu bạn sẽ chán lên tận cổ. Cũng thế, tình yêu đó cuối cùng đi đến thù hận và phiền muộn. Hạnh phúc thế gian bao gồm tham ái và luôn luôn dính liền với đau khổ. Thật vậy, đau khổ theo sau hạnh phúc thế gian như cảnh sát theo sau tên trộm.

Tuy thế, chúng ta không thể loại bỏ hay ngăn trở loại cảm giác này. Chúng ta không nên dính mắc hay đồng hóa với chúng mà chỉ cần biết chúng là gì, sau đó Pháp sẽ có mặt. Một người yêu một người khác rồi cuối cùng người yêu ra đi hay lìa đời. Than khóc hay nhớ tưởng lâu dài, nắm giữ cái đã thay đổi là đau khổ chứ không phải là tình yêu. Khi chúng ta thể nhập chân lý, không còn cần hay muốn nữa, trí tuệ và tình yêu thật sự sẽ lấn át tham ái và tràn ngập thế gian.

Nhiều người muốn hành đạo một cách "tự nhiên." Họ than phiền rằng lối sống ở đây không hợp tự nhiên.

Tự nhiên là cây trong rừng. Nhưng nếu bạn cất một ngôi nhà trong đó, phải chăng sự tự nhiên không còn nữa? Nếu bạn biết cách sử dụng cây, xẻ gỗ và cất nhà, cây sẽ có giá trị với bạn nhiều hơn. Hoặc giả như con chó tự nhiên chạy đây chạy đó theo sau cái mũi của nó. Ném một khúc xương thì cả đám chó chạy đến cấu xé nhau. Phải chăng đó là tự nhiên mà bạn muốn?

Nghĩa đúng thực của tự nhiên có thể khám phá ra bằng giới luật và sự hành thiền. Sự tự nhiên này vượt qua thói quen, điều kiện và nỗi sợ hãi của chúng ta. Nếu để tâm con người tự do tiến đến cái gọi là tự nhiên theo cảm tính, không cần rèn luyện -- cảm xúc thế nào thì làm theo thế ấy, thì tâm sẽ dẫy đầy tham lam, sân hận, si mê. Và đau khổ cũng phát sinh từ đấy.

Qua thực hành chúng ta có thể cho phép cây trí tuệ và tình thương trưởng thành một cách tự nhiên, bất kỳ nơi đâu, cho đến khi nó đơm hoa kết trái.

AJAHN CHAH   

Sau 85 năm, hạnh phúc quy về 4 điều đơn giản này

Hạnh phúc quy về điều gì? “Các mối quan hệ tốt giúp chúng ta khỏe mạnh và hạnh phúc hơn.” Đó là điều mà hơn 85 năm nghiên cứu từ Harvard cho chúng ta biết. Trải nghiệm của con người đã cho chúng ta thấy điều tương tự kể từ khi con người bắt đầu tồn tại. Từ buổi bình minh của sự tồn tại, chúng ta đã làm điều đó cùng nhau, và tất cả chúng ta đều hạnh phúc khi làm điều đó cùng nhau.

Rồi ở đâu đó trên đường đi, một số người đã đánh mất hạnh phúc, trở nên cáu kỉnh về điều đó, và những người khác không muốn ở bên họ nhiều nữa. Sự cô lập bắt đầu, và hạnh phúc bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Biết rằng các mối quan hệ là thành phần quan trọng duy nhất cho hạnh phúc là hữu ích, nhưng kiến thức đó không có nhiều ích lợi khi bạn cảm thấy bị cô lập với người khác. Để đạt được lý tưởng của Harvard về hạnh phúc tối đa, nhiều người cần tìm ra cách làm sao để hạnh phúc với chính bản thân mình trước.

Sau 85 năm, hạnh phúc quy về 4 điều đơn giản này

1. Tìm ra điều gì thực sự quan trọng với bạn

Chuyên gia tư vấn quản lý sự nghiệp và cuộc sống Ruth Schimel thích định nghĩa thông thường về hạnh phúc bắt nguồn từ tiếng Scandinavia "hap", có nghĩa là "cơ hội hoặc may mắn", và đã gợi ý về một khía cạnh tạm thời và không bị ép buộc. Ít khách quan hơn, nhưng hơi phẳng, là định nghĩa hiện tại: trải nghiệm sự may mắn, vận may tốt, hoặc thịnh vượng, chứa đựng niềm vui hoặc sự thỏa mãn, và được thích nghi tốt hoặc phù hợp. Hầu hết những quan điểm thông thường này không thể nắm bắt được tinh thần, sự linh hoạt và năng lượng của hạnh phúc, những hy vọng và khao khát, thậm chí cả cảm giác "Có phải đây là tất cả những gì có không?" khi thành công được đạt được. 

Rất nhiều điều phụ thuộc vào sự mơ hồ và phức tạp, vào hành động và sự thiếu sót của người khác. Vì vậy, hãy tránh cố gắng ép buộc hoặc phụ thuộc vào ai đó hoặc điều gì đó để mang lại hạnh phúc cho bạn. Thay vào đó, hãy chú ý đến, khuyến khích và duy trì những tình huống có ý nghĩa và giá trị với bạn. Trân trọng quá trình và tập trung để suy ngẫm về những thay đổi và học hỏi của bạn theo thời gian. 

2. Sống theo cách thực sự giống bạn

Hạnh phúc là công việc nội tâm, huấn luyện viên tâm hồn Carolyn Hidalgo giải thích. Không ai ở đây để làm bạn hạnh phúc. Dù chúng ta rất muốn mọi người xung quanh thay đổi để làm chúng ta hạnh phúc, niềm vui bạn cảm thấy phụ thuộc vào việc trải nghiệm của bạn phù hợp như thế nào với cảm nhận nội tâm của bạn về bản thân thật sự. Hãy hiểu biết về chính mình. Mỗi người chúng ta có một phong cách tính cách được sinh ra cùng, chứa đựng những món quà mà chỉ chúng ta mới có thể phát triển bằng cách chọn tôn trọng con người thật sự của mình. Đó là nhịp điệu trống riêng của bạn. Tia lửa của bản thân thiêng liêng của bạn được kết nối với những gì bạn chọn yêu thương, cảm thấy đam mê, và nơi thời gian trôi qua nhanh chóng. Nó thường đòi hỏi phải tắt tiếng ồn của kỳ vọng, giả định và niềm tin của người khác xung quanh chúng ta và tập trung vào “tôi là ai, và tôi muốn gì” mà không xin lỗi — miễn là không cố ý làm tổn thương ai đó, mọi thứ đều được.

3. Biết điều bạn thực sự cần

Như nhà trị liệu Tiến sĩ Gloria Brame định nghĩa, hạnh phúc quy về việc tìm ra những gì bạn, với tư cách là một cá nhân độc đáo, thực sự cần trong cuộc sống — không phải những gì bạn nghĩ rằng bạn được cho là cần. Điều đó rất đa dạng: trở thành ngôi sao golf, có con, kiếm hàng triệu, sáng tạo nghệ thuật, xây dựng doanh nghiệp, nuôi chó, du lịch khắp thế giới. Không có kịch bản phổ quát nào.

Mọi người lãng phí cuộc đời mình theo đuổi định nghĩa hạnh phúc của người khác, theo một kịch bản được thừa hưởng từ tôn giáo, văn hóa, gia đình hoặc truyền thông. Họ không bao giờ dừng lại để tự hỏi bản thân mình thực sự muốn gì. Với tư cách là một nhà trị liệu, tôi thường thấy mô hình này.

Những người trưởng thành này đạt được tất cả các dấu mốc thành công truyền thống — hôn nhân, con cái, nhà cửa — nhưng họ không hài lòng. Họ đã làm theo kịch bản mà tất cả bạn bè của họ đã làm theo (kiếm việc làm, ổn định, kết hôn, có con). Nhưng, suốt thời gian đó, họ cảm thấy hơi trống rỗng bên trong vì họ không bao giờ có thời gian để làm "điều" họ thực sự muốn làm, hoặc trở thành người mà họ có thể trở thành.

Hạnh phúc không đến từ việc đi theo đám đông. Nó đến từ công việc khó khăn, không thoải mái khi tìm ra bạn là ai, rồi có can đảm để theo đuổi nó.

Tác giả * Will Curtis

++Đọc kỹ lại, tôi thấy bài viết này rất gần với những nguyên tắc sống của đạo Phật: đơn giản, trở về nhận diện chính mình là ai và thật sự mong muốn điều gì trong cuộc sống. Điều này đặc biệt ý nghĩa cho những cặp đôi không còn tìm thấy hạnh phúc bên nhau, bởi họ thường kỳ vọng hạnh phúc phải đến từ người khác. Khi tin rằng hạnh phúc phải đến từ người khác, chúng ta dễ rơi vào vòng xoáy thất vọng, vô tình đánh mất khả năng tự nuôi dưỡng hạnh phúc cho mình từ bên trong. Và rồi mỗi khi đối phương không đáp ứng được mong đợi, họ lại cảm thấy hụt hẫng, trách móc, hoặc nghĩ rằng tình yêu đã cạn. Nhưng thật ra, vấn đề không nằm ở người kia — mà nằm ở chỗ chính mình chưa từng dừng lại để hiểu mình cần gì và có thể tự mang lại gì cho bản thân.Bởi không ai có thể lấp đầy những khoảng trống mà chính ta chưa từng nhìn thẳng vào. Chỉ khi quay về nhận diện nhu cầu thật sự của mình, ta mới có thể bước vào một mối quan hệ với sự tự do, không đòi hỏi, không áp đặt — và khi đó, hạnh phúc mới có cơ hội nảy nở.

Tại sao ta thường chỉ trích người khác?

Trong đời sống hằng ngày, ta rất dễ nhận ra lỗi của người khác nhưng lại khó nhìn thấy những bất an trong chính mình. Khi tâm không yên, nó tìm một đối tượng bên ngoài để bám vào — và sự chỉ trích bắt đầu từ đó.

Theo tâm lý học, nhiều người chỉ trích vì sợ hãi, vì mặc cảm, hoặc vì ghen tị. Nhưng dưới góc nhìn Phật học, gốc rễ sâu hơn chính là ngã chấp và bất an nội tâm. Khi ta chưa chấp nhận được bản thân, ta cố sửa người khác để cảm thấy mình đúng. Khi ta thấy mình thiếu giá trị, ta vô thức hạ thấp người khác để nâng mình lên. Nói cách khác, khi bạn chỉ trích người khác là một cách rất kín đáo để che giấu khổ đau của chính mình.

Trong những gia đình thiếu sự thấu hiểu, bố mẹ có thể thường xuyên nói với con: “Con không đủ tốt”, “Con chẳng làm nên gì”. Đứa trẻ lớn lên mang theo cảm giác không đủ giá trị. Khi trưởng thành, nó lại dùng chính ngôn ngữ ấy với người khác. Và đứa trẻ sẽ mất đi sự kết nối với bố mẹ.Đây không phải ác ý. Đây là thói quen của khổ đau được truyền lại. Trong đạo Phật, hiện tượng này gần với “tập khí”. Một người từng sống trong môi trường bị phê phán sẽ tin rằng thế giới luôn đang phán xét mình. Vì sợ bị tổn thương, họ tấn công trước — bằng lời chê bai. Họ không thật sự đang nói về người khác. Họ đang nói về nỗi sợ của chính họ.

Có một quy luật tâm lý rất vi tế: cách bạn đối xử với người khác phản chiếu cách bạn đối xử với bản thân. Khi bạn nhìn ai đó và dè bỉu sao họ làm dở thế, sao họ ngu ngốc thế, vô tình bạn đang thiết lập một tiêu chuẩn hoàn hảo phi thực tế trong tiềm thức. Bạn đang gửi tín hiệu cho não bộ rằng sự kém cỏi là không thể chấp nhận được và rồi khi chính bạn mắc sai lầm thì điều chắc chắn sẽ xảy ra: tòa án lương tâm trong bạn sẽ dùng chính những lời cay nghiệt đó để tấn công bạn. Bạn sẽ không thể tha thứ cho mình vì bạn chưa từng học cách tha thứ cho người khác. Sự chỉ trích đánh cắp lòng tự trọng. Nó tạo ra một áp lực vô hình khiến bạn nghẹt thở. Đó là lý do người hay chỉ trích người khác thường sống với áp lực âm thầm, lòng tự trọng mong manh, và rất khó cảm thấy bình an.

Phê bình trong chánh niệm là nguyên lý căn bản của Đạo Phật. Đạo Phật không phủ nhận góp ý. Phê bình xây dựng là thiện pháp nếu xuất phát từ lòng từ và mong muốn giúp người bớt khổ. Sự khác biệt nằm ở tâm, có nghĩa là bạn góp ý vì mong muốn sự việc hay người kia tốt hơn, muốn nâng đỡ tinh thần cho họ và tất cả sẽ xuất phát từ tâm — nếu có chánh niệm giúp ta tự hỏi trước khi nói: “Ta đang giúp người — hay đang xả giận?”

Muốn bớt chỉ trích, không phải cố im lặng. Mà là hiểu nỗi khổ trong chính mình.

Nhìn lại cảm xúc trong mình: khó chịu? Lo lắng? Sợ bị đánh giá? Thầm nhắc nhở mình rằng “Người cũng đang học như ta.” Từ từ, tâm sẽ mềm lại. Chính giây phút này, khi ta hiểu mình chưa hoàn hảo, ta cho phép người khác chưa hoàn hảo. Bạn sẽ rất ngạc nhiên khi điều kỳ lạ là khi ta ngừng xét xử thế giới, thế giới cũng ngừng xét xử ta.

Nói tóm lại, chỉ trích không làm ta tốt hơn. Nó chỉ làm khổ đau lan rộng hơn. Người có tu tập không phải là người không thấy lỗi ai, mà là người thấy lỗi của người khác nhưng không sinh tâm khinh chê. Bởi họ biết rằng ai cũng đang đi qua vô minh theo cách của riêng mình. Luyện tập thường xuyên thói quen ngừng chỉ trích người khác, thì lòng từ bi bắt đầu phát triển bằng việc thôi làm quan tòa của cuộc đời người khác.

5 Lý thuyết tâm lý học về tình yêu

Nhà tâm lý học Zick Rubin cho rằng “thích” và “yêu” là hai trạng thái khác nhau: tình yêu là một sự gắn bó sâu sắc, mãnh liệt và có yếu tố thân mật thể xác.

John Lee so sánh tình yêu như bánh xe màu sắc: có những kiểu yêu cơ bản, khi kết hợp sẽ tạo ra các kiểu yêu thứ cấp như Mania, Pragma và Agape.

Theo Robert Sternberg, tình yêu gồm ba yếu tố: thân mật, đam mê và cam kết; mối quan hệ mạnh nhất là khi có đủ cả ba.

Tại sao con người yêu nhau? Và vì sao có tình yêu bền lâu, có tình yêu lại chóng tàn? Tình yêu là cảm xúc căn bản của con người, nhưng hiểu được nó không hề đơn giản. Nhiều nhà nghiên cứu đã cố gắng giải thích quá trình hình thành và duy trì tình yêu.

Dưới đây là 5 học thuyết lớn giải thích tâm lý học của tình yêu và sự gắn bó cảm xúc.

1. Thích và Yêu (Liking vs. Loving)

Năm 1970, Zick Rubin đưa ra sự phân biệt:

Thích (liking):

Ta quý mến, ngưỡng mộ, thích ở cạnh ai đó — nhưng chưa hẳn là yêu.

Yêu (loving):

Sâu sắc và mãnh liệt hơn, kèm nhu cầu gần gũi thân mật. Người đang yêu quan tâm đến nhu cầu của đối phương ngang với chính mình.

Rubin cho rằng tình yêu lãng mạn gồm 3 yếu tố:

Gắn bó chặt chẽ và phụ thuộc cảm xúc

Khuynh hướng giúp đỡ đối phương

Cảm giác độc quyền và bị cuốn hút mạnh mẽ

Ông còn tạo bảng câu hỏi đo mức độ từ “thích” đến “yêu” và nhận được kết quả ủng hộ lý thuyết này.

2. Mô hình Bánh Xe Màu Sắc của Tình Yêu (The Color Wheel of Love)

Trong sách The Colors of Love (1973), John Lee cho rằng tình yêu giống màu sắc — có 3 kiểu cơ bản:

Ba kiểu yêu chính

Eros: yêu say đắm, lý tưởng hóa người kia (đam mê cả thể xác lẫn cảm xúc)

Ludus: yêu như trò chơi, vui nhưng không muốn cam kết

Storge: yêu như tình bạn hoặc tình thân, phát triển dần theo thời gian

Ba kiểu yêu thứ cấp

Mania (Eros + Ludus): yêu ám ảnh, chiếm hữu

Pragma (Ludus + Storge): yêu thực tế, chọn người phù hợp

Agape (Eros + Storge): yêu vị tha, hy sinh

3. Thuyết Tam Giác Tình Yêu (Triangular Theory of Love)

Năm 1986, Robert Sternberg đưa ra mô hình gồm:

Thân mật (Intimacy)

Đam mê (Passion)

Cam kết (Commitment)

Các kết hợp tạo nên các dạng tình yêu khác nhau:

Thân mật + cam kết → tình bạn sâu sắc

Đam mê + thân mật → tình yêu lãng mạn

Khi đủ cả ba → tình yêu viên mãn (consummate love). Đây là dạng bền vững nhất nhưng cũng hiếm gặp.

4. Thuyết Gắn Bó (Attachment Theory of Love)

Năm 1987, Cindy Hazan và Phillip Shaver cho rằng tình yêu lãng mạn giống cách trẻ gắn bó với cha mẹ, dựa trên lý thuyết của John Bowlby.

Ba kiểu gắn bó ở người trưởng thành

Lo âu: sợ bị bỏ rơi, bám víu quá mức

Tránh né: ngại thân mật, khó tin tưởng

An toàn: thoải mái, ổn định trong quan hệ

Kiểu gắn bó hình thành từ tuổi thơ và ảnh hưởng trực tiếp đến mối quan hệ sau này. Đây là một vòng lặp: trải nghiệm → niềm tin → kết quả quan hệ.

5. Tình yêu Nồng Cháy và Tình yêu Đồng Hành

Năm 1988, Elaine Hatfield chia tình yêu thành hai loại:

Passionate Love (Tình yêu nồng cháy)

Cảm xúc mãnh liệt

Hấp dẫn tình dục

Hưng phấn khi được đáp lại

Tuyệt vọng khi không được đáp lại → Thường chỉ kéo dài 6–30 tháng

Compassionate Love (Tình yêu đồng hành)

Tôn trọng

Tin tưởng

Gắn bó lâu dài → Bền vững hơn

Lý tưởng nhất: tình yêu nồng cháy phát triển thành tình yêu đồng hành — nhưng điều này hiếm.

Kết luận của lý thuyết này là các nhà tâm lý học cho thấy tình yêu không chỉ là cảm xúc, mà còn là sự kết hợp giữa sinh học, trải nghiệm tuổi thơ, niềm tin và lựa chọn. Vì vậy, có những tình yêu bền vững, nhưng cũng có những tình yêu chỉ thoáng qua.

Tác giả: Kendra Cherry, MSEd 

Thẩm định: Carly Snyder, MD

Bạn hảy thử nhìn lại tình yêu và hôn nhân của bạn xem bạn đang đứng ở vị trí nào. Bài viết này hay ở chỗ: nó không cố định nghĩa “tình yêu đúng là phải thế này”, mà cho ta những tấm gương soi. Khi đặt mình vào các mô hình (Rubin – Lee – Sternberg – gắn bó – Hatfield), ta bắt đầu thấy:

Vấn đề của tình yêu thường không phải là hết yêu, mà là đang yêu theo kiểu nào.

Vì vậy, hoàn toàn có thể dùng nó để nhìn lại hôn nhân hay mối quan hệ đang hẹn hò — không phải để phán xét, mà để hiểu thêm về mối quan hệ với nhau.

1. Nhìn theo tam giác tình yêu theo Robert Sternberg

Hãy tự hỏi 3 câu:

Thân mật — mình có thật sự chia sẻ không?

Mình kể cho người ấy điều sâu kín chưa?

Hay chỉ nói chuyện công việc, con cái, sinh hoạt?

Nhiều cặp vợ chồng lâu năm mất thân mật, không phải vì hết thương, mà vì không còn “tâm sự”.

Đam mê — còn rung động không?

Có mong gặp người ấy?

Hay chỉ là thói quen sống chung?

Vẫn muốn có cuộc hẹn hò với chồng/vợ mình thường nhiều đam mê. 

Vì trách nhiệm bổn phận trong hôn nhân.

Cam kết — còn chọn nhau không?

Khi giận, có nghĩ đến rời đi?

Hay vẫn xem người ấy là người đồng hành?

Sau đây là cách mà bạn hảy thử so sánh cảm xúc của mình trong hôn nhân hay là đang yêu

1-Đam mê + thân mật là Tình yêu lãng mạn

2-Thân mật + cam kết là Tình nghĩa vợ chồng

3-Cam kết thôi là Chung sống vì trách nhiệm

Nếu bạn có đủ cả 3 là Tình yêu trưởng thành

2-Nhìn theo kiểu gắn bó đinh luật của John Bowlby

Hãy xem khi cãi nhau bạn phản ứng thế nào:

Sợ mất → bám chặc, nhắn liên tục → lo âu

Im lặng, né tránh → tránh né vấn đề mâu thuẩn

Nói chuyện thẳng → cảm giác an toàn

Đây thường là nguyên nhân sâu nhất của khổ trong tình cảm. Không phải do người kia, mà do nỗi sợ bên trong mình.

3-Nhìn theo “nồng cháy hay đồng hành” theo Elaine Hatfield

Nhiều người nghĩ:

Hết rung động là hết yêu

Nhưng thực ra thường là:

Giai đoạn 1: yêu vì cảm xúc

Giai đoạn 2: yêu vì hiểu

Giai đoạn 3: yêu vì chọn

Hôn nhân bền không phải là giữ mãi cảm giác ban đầu mà là chuyển được từ say mê sang thương nhau hơn.

Một cách tự kiểm điểm bản thân rất đơn giản

Hãy hỏi bạn :

“Nếu không còn nghĩa vụ, mình vẫn muốn ở cạnh người này không?”

Nếu có → tình yêu đang trưởng thành

Nếu không → đang sống vì vai trò, trách nhiệm

Nếu không chắc → đang thiếu kết nối, không phải hết yêu

Góc nhìn sâu hơn qua bài viết này cho thấy:

Tình yêu không mất đi — nó biến dạng.

Ta đau không phải vì người kia thay đổi, mà vì ta muốn tình yêu đứng yên ở giai đoạn cũ.

Trong hôn nhân, hạnh phúc không nằm ở việc giữ lửa, mà ở việc hiểu rõ ràng hơn rằng lửa không thể cháy mãi — nhưng có thể thành hơi ấm.

Thiên Lan

Làm sao để bình thản sống?

Phương pháp “tùy duyên” này được tôi ghi lại từ lời giảng của Minh Niệm, theo sự hiểu biết của riêng mình, với mong muốn chia sẻ cùng những ai đang tìm kiếm sự bình yên.

Tùy duyên không phải là buông xuôi hay phó mặc.

Tùy duyên là tùy thuận — là khả năng chấp nhận hoàn cảnh đang diễn ra, nương theo nó một cách tỉnh táo, và biết sử dụng hoàn cảnh ấy như một cơ hội để trưởng thành. Quan trọng hơn, người biết tùy duyên không mắc kẹt vào những gì đã qua, cũng không lo lắng quá mức về những gì chưa tới.

Sư từng kể rằng thuở nhỏ, khi còn ở chùa, sư đọc được một đoạn văn do một vị sư bà viết tay. Đoạn văn ấy theo sư suốt hành trình tu tập:

Người học Phật phải biết thức cảnh, thức thời.

Ở trong cảnh thuận cũng vui, trong cảnh nghịch cũng an.

Khi bệnh thì sống theo bệnh, khi khỏe thì sống theo khỏe.

Ở đâu cũng giữ được tâm an.

Lâm Nguy không khóc, đắc thời không cười ngạo.

Rủi may của cuộc đời không oán trách.

Vững tâm, vững chí, vững lòng,

Mới mong thắng được chính mình.

Cốt lõi của con đường tu tập không nằm ở việc thay đổi hoàn cảnh, mà là chiến thắng được tâm mình.

Tâm ta thường bám víu vào điều thuận lợi và chống đối những điều nghịch ý. Khi gặp thuận cảnh, ta sợ mất. Khi gặp nghịch cảnh, ta muốn loại trừ. Nhưng bản chất cuộc đời vốn là vậy: hết thuận rồi nghịch, hết nghịch rồi thuận. Nếu ta cứ mãi chống trả điều trái ý, ta sẽ phải chống suốt đời. Nếu ta cứ mãi đi tìm điều kiện thuận lợi, ta sẽ khổ dài dài.

Chỉ khi có khả năng tùy duyên, ta mới không bị những biến động của cuộc đời quật ngã.

Tuy nhiên, tùy duyên không thể thiếu một yếu tố quan trọng: bất biến.

Ta có thể linh hoạt trong cách sống, trong lời nói, trong hành động — nhưng phẩm chất bên trong không đổi. Trước và sau biến cố, ta vẫn giữ được sự tỉnh táo, lòng tử tế và tâm bình an. Những giá trị thuộc về tâm hồn mới là cốt lõi. Còn thành bại, hơn thua, thuận nghịch bên ngoài — tất cả chỉ là phương tiện.

Muốn có tâm bình yên, ta phải quay về xây dựng giá trị bên trong: học hỏi từ những người đi trước, qua sách vở, qua trải nghiệm, qua chiêm nghiệm chính đời sống của mình. Khi thấy mình mất dần tự chủ, phải biết dừng lại. Đừng vội tìm kiếm giải pháp bên ngoài khi tâm mình còn đang rối loạn.

Bình thản sống không phải là sống chậm lại với thế giới, mà là sống sâu lại với chính mình.

Giữa nhịp sống hối hả hôm nay, thông điệp này có thể nghe có vẻ đi ngược dòng. Nhưng thật ra, đó chỉ là trở về với quy luật tự nhiên: thuận theo dòng chảy của đời mà không chống trả. Khi không chống trả, tâm ta mới thực sự an nhiên.

An nhiên giữa những điều không như ý

Trong cuộc sống, ai cũng có lúc rơi vào cảm giác bất lực. Nhưng điều quan trọng không phải là hoàn cảnh xảy ra thế nào, mà là tâm ta có giữ được sự an nhiên hay không. Khi nhìn sâu hơn, ta sẽ thấy có những điều tưởng như mất mát lại giúp cuộc đời bớt muộn phiền — như một cuộc hôn nhân không hạnh phúc hay những mối quan hệ luôn khiến ta mệt mỏi. Đôi khi rời xa không phải là thất bại, mà là một cách giải thoát.Con người thường nghĩ rằng mình khổ vì hoàn cảnh.

Nhưng nhìn kỹ, hoàn cảnh chỉ là cái cớ — cái làm ta khổ thật ra là cách ta nắm giữ.

Có người khổ vì hôn nhân không như ý.

Có người khổ vì bạn bè phản bội.

Có người khổ vì không được ai hiểu.

Nhưng nếu nhìn sâu hơn, điều làm ta đau là sự việc hay là ý muốn của ta không được thỏa mãn?

Ta muốn người kia phải khác đi.

Ta muốn cuộc đời phải theo ý mình.

Ta muốn mọi thứ đừng thay đổi.

Và chính chữ “muốn” đó tạo ra bất an.

Có những nỗi đau chỉ cần nhẫn nhịn một chút rồi cũng trôi qua theo lẽ vô thường. Tình cảm chân thành không cần gượng giữ; thời gian tự nó sẽ chứng minh. Càng cố nắm chặt, ta càng mệt; khi đủ duyên, mọi thứ tự ở lại.   Cuộc sống là một hành trình trải nghiệm. Chỉ khi bước qua vui buồn, thuận nghịch, ta mới dần hiểu ý nghĩa của đời người. Vì vậy, các bậc giác ngộ luôn khuyên ta nhẫn nhịn và dùng lòng từ bi để đối diện khổ đau. Khổ là điều không thể thiếu: người giàu chưa chắc an vui, người nghèo chưa hẳn bất hạnh. Tất cả nằm ở cách tâm ta nhìn nhận.

Có những giai đoạn ta phải đi một mình — không ai giúp đỡ, không ai động viên. Nhưng chính lúc đó, nội lực được hình thành. Mưa gió không làm ta mạnh lên; cách ta bước qua mưa gió mới khiến ta trưởng thành. Đạo Phật luôn khuyên chúng ta phải nhẫn nhịn. Nhiều người nghe chữ nhẫn liền nghĩ là chịu đựng. Nhưng không phải. Nhẫn trong đạo Phật là nhìn thấy rõ mọi cảm xúc đều có tuổi thọ.

Cơn giận mạnh nhất cũng chỉ tồn tại một thời gian. Nỗi buồn sâu nhất cũng không ở mãi.Nếu ta không nuôi nó bằng suy nghĩ, nó tự sinh rồi tự diệt.

Người thiếu hiểu biết giải quyết bằng phản ứng. Người có tu tập giải quyết bằng quan sát. Cho nên người trí không vội đáp trả, vì họ biết phần lớn sai lầm xảy ra trong khoảnh khắc bốc đồng.

Theo tinh thần Phật học, đời không hẳn bất bình — chỉ là tâm ta bất bình. Đừng oán trách, hãy xem mọi chuyện như mây khói. Đời người rốt cuộc chỉ như cơn gió thoảng: sinh từ cát bụi rồi lại trở về cát bụi. Tất cả những gì ta gom góp cũng không mang theo được. Vì vậy, hãy học buông bỏ những điều nặng nề.

Những ai luôn khiến ta khổ tâm, đôi khi điều đúng đắn nhất là can đảm để họ rời khỏi đời mình — không phải vì ghét bỏ, mà vì hiểu nhân duyên đã hết. Buông không phải trốn chạy; buông là tu tập để thoát khổ.

Con đường bình an không nằm ở việc thay đổi thế giới, mà ở việc hiểu và chuyển hóa chính mình. Mỗi người phải tự bước ra khỏi khu rừng rậm của tâm — cũng chính là khu rừng mình đã tự bước vào.

Được làm thân người một ngày là có phúc một ngày, cần biết trân quý. Đời người chỉ vài chục năm, đừng để lại quá nhiều tiếc nuối. Buồn rồi cũng qua, vui rồi cũng qua; đừng mắc kẹt trong những chuyện vụn vặt. Có những điều chỉ cần buông xuống, tâm liền nhẹ. Đời người chỉ vài chục năm,nhưng phần lớn thời gian ta sống trong quá khứ hoặc tương lai. Ta nhớ chuyện cũ nên buồn, lo chuyện chưa tới nên mệt.

Trong khi cuộc đời chỉ đang diễn ra ngay khoảnh khắc này. Ngày vui rồi hết ngày.Ngày buồn rồi cũng hết ngày.Nếu ngày nào cũng trôi qua, tại sao ta phải chất thêm gánh nặng cho một ngày vốn đã ngắn?

Nhiều người sống mãi trong quá khứ nên đau khổ, sống trong tiếc nuối nên mệt mỏi. Hãy rèn luyện tâm để dù mưa gió cuộc đời đến đâu cũng không quật ngã được ta. Ta thường mong mọi thứ không thay đổi, nhưng cuộc đời vốn không có gì vĩnh viễn — như ngày và đêm thay nhau. Chấp nhận sự đổi thay, tâm mới thật sự an nhiên.