Có một câu hỏi mà có lẽ mỗi con người, dù sớm hay muộn, đều phải một lần đối diện:
Con người sống trên đời này vì điều gì?
Chúng ta sinh ra, lớn lên, học tập, làm việc, kiếm tiền, xây dựng gia đình, và theo đuổi những ước mơ. Có người cả đời chỉ mong mình thành công. Có người lại dành phần lớn cuộc đời để tìm kiếm sự bình an. Nhưng đến một lúc nào đó, khi đứng trước những mất mát, thất bại và những điều không thể kiểm soát, ta chợt nhận ra rằng câu hỏi quan trọng nhất không phải là “Tôi sẽ đạt được bao nhiêu?”, mà là:
“Tôi sẽ trở thành một con người như thế nào trong cuộc đời này?”
Inamori Kazuo – người sáng lập Kyocera và là một trong những doanh nhân có ảnh hưởng lớn của Nhật Bản – đã dành gần như cả cuộc đời để đi tìm câu trả lời cho câu hỏi ấy.
Ông từng nói về một cách sống rất giản dị: hãy giữ cho tâm mình hướng thiện, biết nghĩ cho người khác và không ngừng làm những điều tốt đẹp. Khi một con người sống bằng một tâm hồn trong sáng, biết yêu thương và biết ơn, họ sẽ dần hòa mình vào một quy luật lớn hơn của cuộc sống.
Inamori gọi đó là quy luật của vũ trụ.
Còn trong tinh thần Phật giáo, người ta có thể gọi đó là nhân quả.
Gieo một hạt giống thiện lành chưa chắc ngày mai đã nhìn thấy quả ngọt. Nhưng mỗi suy nghĩ, mỗi lời nói, mỗi hành động đều âm thầm tạo nên con người và số phận của chính chúng ta.
Có thể cuộc đời không phải lúc nào cũng công bằng.
Nhưng cách chúng ta đối diện với những điều bất công lại nằm trong tay mình.
Một con người đi lên từ nghịch cảnh
Nếu nhìn vào cuộc đời Inamori Kazuo, người ta có thể thấy ông không phải là một người sinh ra đã đứng ở vạch đích. Tuổi thơ của ông gắn liền với nghèo khó. Gia đình không có điều kiện để ông được học hành như những đứa trẻ khác. Ông từng trải qua bệnh tật, từng thất bại trong thi cử và khi tốt nghiệp đại học cũng bước vào một Nhật Bản đang ở thời kỳ vô cùng khó khăn.
Công việc đầu tiên của ông thậm chí còn là ở một công ty đang ở bờ vực phá sản.
Nếu chỉ nhìn vào hoàn cảnh, đó dường như là một điểm khởi đầu rất tăm tối.
Không gia thế.
Không tiền bạc.
Không một ngôi trường danh tiếng làm bệ phóng.
Không có ai đứng phía sau để nâng đỡ.
Nhưng chính từ nơi tưởng như không còn gì để hy vọng, một trong những doanh nhân vĩ đại nhất Nhật Bản đã bắt đầu hành trình của mình.
Năm 27 tuổi, Inamori cùng những người đồng nghiệp đã thành lập Kyocera. Công ty khi ấy chỉ là một doanh nghiệp nhỏ, có nguồn lực hạn chế và phải đối mặt với vô số khó khăn.
Nhưng ông không chỉ nghĩ:
“Làm thế nào để công ty của mình tồn tại?”
Ông bắt đầu nghĩ đến một câu hỏi lớn hơn:
“Mình làm việc này để làm gì?”
Và sâu hơn nữa:
“Con người sống trên đời này để làm gì?”
Có lẽ chính từ khoảnh khắc ấy, con đường kinh doanh của ông đã dần trở thành một con đường tu dưỡng con người.
Thành công không bắt đầu từ tiền bạc
Nhiều người nghĩ rằng muốn thành công, trước hết phải có năng lực, tiền bạc, quan hệ hoặc một xuất phát điểm tốt. Nhưng Inamori Kazuo lại nhìn vấn đề theo một cách khác.
Theo ông, trước khi thay đổi hoàn cảnh bên ngoài, con người phải thay đổi tâm trí của chính mình.
Một người luôn mang trong lòng sự tham lam, oán hận và ích kỷ thì dù có đạt được nhiều tiền bạc, quyền lực đến đâu, bên trong vẫn khó có được sự bình an.
Ngược lại, một người biết sống tử tế, biết nghĩ cho người khác, biết chịu trách nhiệm với những gì mình làm và biết ơn những gì mình đang có, thì ngay cả trong nghịch cảnh, họ vẫn có thể giữ được một sức mạnh mà không ai có thể lấy đi.
Đó chính là sức mạnh của nội tâm.
Inamori từng nhấn mạnh rằng điều quan trọng không chỉ nằm ở tài năng, mà còn ở nhân cách. Bởi tài năng thiếu đạo đức có thể trở thành công cụ gây tổn thương; thông minh nhưng ích kỷ có thể đưa con người đi rất nhanh, nhưng chưa chắc đi được rất xa. Chỉ khi năng lực được dẫn đường bởi một tâm niệm thiện lành, thành công mới vượt khỏi phạm vi cá nhân, trở thành điều giúp nhiều người cùng tốt lên nhờ sự hiện diện của một người.
Khi biết nghĩ cho người khác, vận mệnh cũng bắt đầu thay đổi. Cuộc sống có một điều rất lạ: khi ta chỉ nghĩ “Tôi muốn có gì?”, lòng thường trở nên thiếu thốn; nhưng khi tự hỏi “Tôi có thể làm gì cho người khác?”, thế giới bên trong lại mở rộng hơn.
Inamori Kazuo đã trải qua những giai đoạn đầy khó khăn tại Kyocera. Điều khiến ông trăn trở không chỉ là làm sao để doanh nghiệp không phá sản, mà là những con người đang làm việc cùng mình. Ông hiểu rằng phía sau mỗi người lao động là một gia đình, phía sau mỗi đồng lương là một cuộc sống. Vì vậy, trách nhiệm của người lãnh đạo không chỉ là làm cho doanh nghiệp lớn mạnh, mà còn là gánh lấy trách nhiệm đối với những con người đã đặt niềm tin vào mình. Có lẽ đây chính là điều tạo nên sự khác biệt của ông: khi lãnh đạo chỉ nghĩ đến lợi ích bản thân, doanh nghiệp trở thành công cụ kiếm tiền; nhưng khi nghĩ đến người khác, doanh nghiệp trở thành nơi con người cùng nhau trưởng thành.
Con người khi gặp bất hạnh thường hỏi: “Tại sao chuyện này lại xảy ra với tôi?” Khi thất bại, ta trách hoàn cảnh; khi bị tổn thương, ta trách người khác; khi mất mát, ta trách số phận. Nhưng oán trách chỉ giúp nhẹ lòng trong chốc lát, hiếm khi giúp cuộc đời trở nên tốt đẹp hơn. Inamori cho rằng dù rơi vào hoàn cảnh nào, con người cũng không nên đánh mất lòng biết ơn. Biết ơn không phải là vui mừng trước đau khổ, cũng không phải là phủ nhận bất công, mà là cố gắng nhìn thấy những điều có ý nghĩa để học hỏi và trưởng thành. Một thất bại dạy ta khiêm nhường, một mất mát dạy ta trân trọng, một tổn thương giúp ta hiểu nỗi đau của người khác, một giai đoạn khó khăn khiến ta nhận ra điều gì thật sự quan trọng.
Nếu nhìn theo tinh thần nhân quả, không phải mọi đau khổ đều là sự trừng phạt; đôi khi, nó chỉ là một phần của con đường ta phải đi qua. Điều quan trọng không phải là con đường bằng phẳng hay gập ghềnh, mà là trong lúc bước đi, tâm của ta trở thành người như thế nào.
Phật giáo dạy rằng mọi hành động đều để lại dấu vết: một ý nghĩ, một lời nói, một hành động đều là hạt giống. Ta gieo điều gì vào cuộc đời thì sớm muộn cũng quay trở lại với chính ta. Inamori cũng nhìn đời qua lăng kính nhân quả. Ông tin rằng vận mệnh không hoàn toàn bất biến. Mỗi người sinh ra trong một hoàn cảnh khác nhau—giàu sang, nghèo khó, nhiều cơ hội hay ít may mắn—nhưng giữa những khác biệt ấy vẫn có một điều ta có thể lựa chọn: tâm trí của mình.
Ta không thể chọn nơi sinh ra, không thể chọn hết những gì xảy đến, nhưng ta có thể chọn cách đối diện: cay nghiệt hay bao dung, oán trách hay biết ơn, ích kỷ hay nghĩ đến người khác, bỏ cuộc hay tiếp tục bước đi. Chính những lựa chọn nhỏ bé ấy, lặp đi lặp lại qua năm tháng, âm thầm tạo nên vận mệnh của một con người.
Ở tuổi 83, sau hơn tám thập kỷ sống, Inamori vẫn trở lại với câu hỏi mà ông đã suy ngẫm suốt đời: “Con người sống vì điều gì?” Có lẽ câu trả lời không nằm ở tiền bạc, tài sản hay danh tiếng—bởi cuối cùng, tất cả đều ở lại phía sau. Điều còn lại là cách ta đã sống: ta đối xử với cha mẹ thế nào, với những người bên cạnh ra sao; ta đã làm tổn thương hay giúp đỡ bao nhiêu người; ta sống bằng lòng tham hay lòng biết đủ; ta để nghịch cảnh làm tâm tối tăm hay dùng nghịch cảnh để trở nên sâu sắc hơn. Có lẽ đó mới là ý nghĩa thật sự của thành công.
Nhìn lại cuộc đời Inamori, điều đáng kinh ngạc không chỉ là Kyocera , mà là sau tất cả, ông vẫn quay về với những điều tưởng như giản dị: làm người tử tế, giữ tâm trong sáng, biết ơn, nghĩ cho người khác, làm việc hết mình, không ngừng hoàn thiện bản thân. Nếu thật sự tồn tại một quy luật nhân quả sâu xa, thì sống thiện lành chưa bao giờ là lựa chọn vô nghĩa. Bởi ngay cả khi quả ngọt chưa xuất hiện, hạt giống thiện lành đã bắt đầu thay đổi chính người gieo nó: người biết nghĩ cho người khác trở nên rộng lượng hơn; người biết ơn trở nên bình an hơn; người không oán trách trở nên mạnh mẽ hơn; người hướng thiện có tâm hồn sáng hơn. Khi tâm thay đổi, cách nhìn thay đổi; khi cách nhìn thay đổi, hành động thay đổi; khi hành động thay đổi, con đường thay đổi.
Vì thế, nếu hôm nay cuộc đời không như ý, đừng vội oán trách. Nếu đang thất bại, đừng nghĩ rằng mình đã hết cơ hội. Nếu đang ở một nơi rất tối, hãy giữ lại trong lòng một chút ánh sáng: làm một việc tốt, đối xử tử tế với một người, biết ơn một điều nhỏ bé, và tiếp tục làm công việc của mình một cách chân thành. Biết đâu, chính những điều rất nhỏ ấy đang âm thầm thay đổi hướng đi của cuộc đời bạn.
Ta không thể biết ngày mai vận mệnh sẽ đưa mình đến đâu, nhưng ta có thể chọn hôm nay gieo hạt giống gì. Và có lẽ, đó chính là điều Inamori muốn nhắn nhủ: khi một người biết sống vì người khác, giữ tâm hướng thiện và không ngừng hoàn thiện chính mình, thì dù cuộc đời có đưa họ đi qua bao nhiêu giông bão, họ vẫn đang từng bước đi về phía ánh sáng.