Phật Tánh và Vô Minh

Phật tánh vốn thanh tịnh và không thay đổi. Tuy nhiên, chúng ta có thể đặt câu hỏi: nếu chúng sinh vốn là Phật, vậy tại sao chúng ta lại trở nên ô nhiễm và rơi vào vô minh?

Khi nói rằng chúng sinh vốn là Phật, chúng ta đang nói đến một nguyên lý phổ quát rằng mọi người đều có khả năng khám phá Phật tánh sẵn có nơi mình. Chúng ta thường nghe câu: “Ai cũng có thể trở thành Tổng thống Hoa Kỳ.” Điều đó có nghĩa là bất kỳ công dân sinh ra tại Hoa Kỳ đều có tiềm năng trở thành tổng thống. Nhưng điều đó không có nghĩa là ai cũng đang là tổng thống. Tương tự như vậy, mọi chúng sinh đều có khả năng thành Phật, nhưng không phải mọi chúng sinh đều đã giác ngộ.

Vậy chúng sinh xuất hiện từ đâu ngay từ đầu?

Cho đến nay, chưa có tôn giáo hay triết học nào trả lời câu hỏi này khiến tất cả mọi người đều thỏa mãn. Dĩ nhiên sẽ rất tốt nếu chúng ta bắt đầu như những vị Phật và không phải chịu phiền não. Nhưng Phật giáo không đi sâu vào câu hỏi về nguồn gốc ấy, mà chỉ nói rằng không có một thời điểm cố định nào mà chúng sinh được tạo ra.

Nếu nói rằng Thượng Đế tạo ra chúng sinh, thì lại phát sinh thêm nhiều câu hỏi khác: Tại sao Ngài tạo ra thiên đường và địa ngục? Tại sao Ngài tạo ra khổ đau? Tại sao chúng sinh làm điều ác?

Phật giáo không cố trả lời những câu hỏi đó. Phật giáo chỉ cố gắng trả lời một điều: tại sao chúng sinh đau khổ, và làm sao để chấm dứt khổ đau.

Trong một bài kinh, Đức Phật kể câu chuyện về một người bị trúng tên độc. Người này bắt đầu đặt ra đủ loại câu hỏi: ai bắn mũi tên ấy, chất độc là gì, người bắn thuộc dòng dõi nào… Đức Phật nói rằng điều khôn ngoan hơn là hãy nhổ mũi tên ra và chữa trị vết thương, thay vì mãi truy tìm những câu hỏi như vậy.

Tương tự, Phật giáo cố gắng chữa căn bệnh khổ đau, chứ không chỉ để trả lời những câu hỏi triết học.

Còn lý do vì sao hiện nay chúng ta không có sự thanh tịnh của một vị Phật là bởi qua vô số đời sống, chúng ta đã tích lũy nghiệp, nghi ngờ và phiền não, khiến tâm bị che phủ bởi vô minh — hay trong tiếng Phạn gọi là avidya. Chính sự vô minh này làm chúng ta không nhận ra được Phật tánh nguyên sơ của mình.

Vậy vô minh là gì?

Phật giáo xem mọi hiện tượng đều tồn tại trong không gian và thời gian, đều vô thường và luôn thay đổi. Những đặc tính này liên hệ chặt chẽ với nhau. Chẳng hạn, một sự chuyển động trong không gian phải diễn ra theo thời gian, và cả hai điều kiện ấy đều tạo nên sự thay đổi trong môi trường vật chất cũng như tâm lý của chúng ta.

Ngược lại, cái gì mang tính phổ quát và vĩnh hằng thì không thay đổi. Nó không thể tồn tại “ở đây” mà không tồn tại “ở kia”.

Vì vậy, khi nói chúng sinh vốn là Phật, chúng ta đang nói đến Phật tánh bất biến của họ, chứ không phải những phiền não tạm thời, cục bộ và luôn thay đổi đang biểu hiện thành kinh nghiệm sống.

Hãy dùng ví dụ về không gian: không gian vốn không thay đổi, nhưng khi bị chứa trong một vật chứa — tròn hay vuông, lớn hay nhỏ — thì không gian dường như mang hình dạng của vật chứa ấy. Nó có vẻ trở thành tròn hay vuông, lớn hay nhỏ. Nhưng thật ra bản thân không gian không hề thay đổi; nó chỉ tạm thời mang dáng vẻ của vật chứa mà thôi.

Tương tự như vậy, khi tâm phàm phu phản ứng với các kích thích từ môi trường, nội dung của tâm thay đổi theo và từ đó phiền não có cơ hội sinh khởi. Đó chính là avidya — một trạng thái tâm luôn biến đổi từng sát-na và không nhận ra bản chất thật của các hiện tượng.

Vô minh đã hiện hữu từ vô thủy, khiến chúng sinh tiếp tục trôi lăn trong vòng sinh tử. Nhưng bản thân vô minh không phải là vĩnh cửu, phổ quát hay bất biến. Nó là một hiện tượng của không gian và thời gian, luôn luôn biến động.

Khi chúng ta dùng sự tu tập để đưa tâm về trạng thái bất động, thì avidya — dưới hình thức tham lam, sân hận và si mê — sẽ không còn cơ hội sinh khởi. Trong trạng thái ấy, Phật tánh bất biến của chúng ta mới có cơ hội hiển lộ.

Khi tâm không còn bị kích động hay lôi kéo bởi môi trường, vô minh không còn hiện hữu đối với chúng ta nữa. Chỉ còn lại Phật tánh.

Chừng nào chúng ta chưa hoàn toàn đoạn trừ vô minh, chúng ta vẫn còn phân biệt và còn dùng cái tâm bị giới hạn bởi avidya để cố chứa đựng cái vốn không giới hạn.

Khi vô minh và những “vật chứa” của nó bị loại bỏ, chỉ còn lại Phật tánh phổ quát và bất biến — còn gọi là Như Lai (tathagata).

Ngược lại, vô minh không có sự tồn tại nguyên thủy. Nó chỉ tồn tại do điều kiện mà có. Nếu nó thật sự có tự tánh, thì nó đã không luôn ở trong trạng thái thay đổi liên tục.

Trong các kinh điển, người ta thường dùng hình ảnh nước và sóng để minh họa điều này.

Khi không có gió, mặt nước phẳng lặng và yên tĩnh. Nhưng khi gió thổi, sóng xuất hiện. Sóng cũng chính là nước, nhưng ban đầu sóng không hề tồn tại.

Cũng vậy, vô minh vốn không hiện hữu từ đầu, cho đến khi bị “gió nghiệp” của mỗi cá nhân thổi động lên.

Trong ví dụ này, nước tượng trưng cho Như Lai thường hằng; còn sóng tượng trưng cho vô minh.

Nước có thể tồn tại mà không cần sóng, nhưng sóng thì phải nương vào nước mới có thể tồn tại.

Như đã nói trước đó, khi nói chúng sinh vốn là Phật, chúng ta đang nói trên phương diện nguyên lý và tiềm năng.

Nếu nói Đức Phật Thích Ca là Phật, và Ngài đã nhập diệt cách đây hơn hai ngàn năm trăm năm, thì chúng ta đang nói đến vị Phật lịch sử — người đã mang hình tướng của vô minh để giáo hóa chúng sinh.

Còn vị Phật chân thật — Như Lai — thì vĩnh hằng. Ngài chưa từng đến, cũng chưa từng đi.

Đức Phật thị hiện thân người để có thể nói chuyện ở cấp độ của chúng sinh. Vì hoàn toàn thoát khỏi avidya, Đức Phật chỉ phản chiếu lại vô minh của chúng sinh mà thôi.

Để đạt đến cái phổ quát, vĩnh hằng và bất biến ấy, cần có rất nhiều niềm tin và sự tu tập.

Dựa trên niềm tin, người ta có thể nói rằng mình đã gặp Phật. Điều này cũng đúng khi ta đạt được một số lợi ích từ sự thực hành.

Tuy nhiên, đa số khi nói như vậy chỉ mới hiểu bằng trí năng về ý nghĩa của việc “gặp Phật”.

Nếu niềm tin tâm linh của bạn chưa đủ mạnh, bạn sẽ khó trực tiếp trải nghiệm được Phật tánh.

Phần lớn Phật tử tìm kiếm đời sống tâm linh, nhưng không nhất thiết muốn thấy Phật.

Những ai chỉ tìm sự hiểu biết sẽ chỉ thấy Phật như ánh sáng hay âm thanh. Nhưng những ai có niềm tin sâu sắc thì chắc chắn sẽ thấy Phật.

(Từ Chan Newsletter No.21, tháng 5 năm 1982)

Tiểu sử của Master Sheng Yen

Sheng Yen (22 tháng 1 năm 1931 – 3 tháng 2 năm 2009) là một tu sĩ Phật giáo, học giả tôn giáo và nhà văn người Đài Loan. Ông là một trong những giáo viên chính thống của Phật giáo Chan. Ông là người thừa kế pháp thế hệ thứ 57 của Linji Yixuan ở trường Linji (tiếng Nhật: Rinzai) và là người thừa kế pháp thế hệ thứ ba của Hsu Yun. Trong dòng truyền thừa Cao Đông (tiếng Nhật: Sōtō), Sheng Yen là người thừa kế Pháp đời thứ 52 của Dongshan Liangjie (807-869), và là người thừa kế Pháp trực tiếp của Dongchu (1908–1977).

Sheng Yen là người sáng lập Dharma Drum Mountain, một tổ chức Phật giáo có trụ sở tại Đài Loan. Trong thời gian ở Đài Loan, Sheng Yen nổi tiếng là một vị thầy Phật giáo tiến bộ, người tìm cách truyền bá Phật giáo trong một thế giới hiện đại và chịu ảnh hưởng của phương Tây. Tại Đài Loan, ông là một trong bốn bậc thầy Phật giáo hiện đại nổi bật, cùng với Hsing Yun, Cheng Yen và Wei Chueh, thường được gọi là "Tứ Thiên Vương" của Phật giáo Đài Loan. Năm 2000, ông là một trong những diễn giả chính tại Hội nghị Thượng đỉnh Hòa bình Thế giới Thiên niên kỷ của các nhà lãnh đạo tôn giáo và tinh thần được tổ chức tại Liên Hợp Quốc.

Hãy tử tế với chính mình trứơc

 Có những ngày chúng ta thấy mình rất mệt. Không phải mệt vì làm quá nhiều việc, mà là mệt trong lòng. Một kiểu mệt không dễ nói thành lời. Ngồi giữa mọi người mà vẫn thấy trống rỗng. Làm mọi thứ vẫn bình thường nhưng trong tâm cứ nặng xuống như có một đám mây xám phủ ngang qua.

Và lạ nhất là, những lúc yếu lòng như vậy, người đầu tiên quay sang trách mình… lại chính là mình. Ban sẽ trách mình trách bản thân sao không mạnh mẽ hơn.

Trách mình sao cứ suy nghĩ nhiều. Trách mình sao chưa đủ giỏi, chưa đủ tốt, chưa đủ bình an như người khác. Có khi chỉ vì một chuyện nhỏ thôi, mình cũng âm thầm mang bản thân ra xét xử.

Thiền sư Ajahn Brahm thường nhắc một câu rất dịu dàng: “Hãy tử tế với chính mình trước.”

Nghe thì đơn giản, nhưng lại là điều khó nhất.

Vì chúng ta thường dễ bao dung với người khác hơn với chính mình. Người khác sai, ta còn hiểu được. Người khác mệt, ta còn biết an ủi. Nhưng đến khi chính mình yếu đuối một chút, ta lại không cho phép.

Bản ngã — hay tâm lý rất người — luôn muốn mình phải mạnh, phải giỏi, phải bình tĩnh, phải hoàn hảo.

Trong khi sự thật là… ta cũng chỉ là một con người đang học cách đi qua cuộc đời này.

Ajahn Brahm từng nói:

“Tâm không thể chữa lành nếu nó cứ bị đánh đập mỗi ngày.”  

Nghe vừa buồn cười, vừa rất đúng với con người. Ngài nói giống như bị thương mà cứ lấy tay ấn vào vết thương rồi hỏi,“Sao chưa lành?”

Nhiều người nghĩ tu tập là phải nghiêm khắc với bản thân. Nhưng đôi khi, điều tâm cần nhất không phải là thêm áp lực, mà là một chút dịu dàng với bản thân-một hơi thở chậm, một giấc ngủ đủ hoặc một buổi chiều ngồi yên uống trà mà không cảm thấy tội lỗi vì mình đang nghỉ ngơi.

Đôi khi trong đời, bạn sẽ gặp những va chạm nhỏ: một hiểu lầm, một khác biệt trong cách nghĩ, hay chỉ đơn giản là một ngày tâm mình mệt mỏi. Và rồi bạn phải đi qua một chu kỳ rất người: nhìn lại xem trong lòng mình đang có những gì.

Cảm xúc đầu tiên thường là giận. Rồi nó lắng xuống thành buồn. Rồi thành thất vọng.

Ajahn Brahm nói rằng: đừng sợ những cảm xúc ấy. Chúng không phải dấu hiệu của yếu đuối, mà là dấu hiệu của một người đang biết quay về nhìn chính mình.

Và khi bạn để cho những “cơn sốt cảm xúc” ấy đi qua, không chống, không đè nén… bạn sẽ thấy tâm mình bắt đầu yên lại. Rồi một cảm xúc cuối cùng, rất đẹp, rất khó, sẽ xuất hiện: lòng từ bi. Nghĩa là bạn bắt đầu học cách tha thứ cho những người đã vô tình khiến bạn đau.

Có những ngày tâm mình giống như một ly nước bị khuấy liên tục. Càng cố bắt nó yên, mình lại càng khuấy mạnh hơn bằng sự lo lắng, trách móc và thất vọng về bản thân.

Hãy tự nói với mình:

“Không sao đâu. Mình đã cố gắng nhiều rồi.”

Vì khi mình thôi đánh nhau với chính mình, tâm bắt đầu thanh thản.

Và lạ lắm… Khi biết thương mình đúng cách, mình lại dễ thương người khác hơn.

Người trong lòng đầy gai nhọn thì khó trao đi bình an. Nhưng người hiểu nỗi đau của chính mình sẽ dễ hiểu nỗi đau của người khác.

Cho nên lòng từ không bắt đầu từ việc cứu cả thế giới.

Nó bắt đầu từ khoảnh khắc bạn ngồi xuống, thở một hơi thật nhẹ, và dịu dàng ở bên chính mình hôm nay.

Ajahn Brahm hay nói rằng:

“Khi tâm bạn đang rối, đừng cố làm anh hùng. Hãy làm… một tách trà.”  

Vì chỉ khi mình dừng lại, mình mới thấy được điều gì đang thật sự diễn ra bên trong. Những cảm xúc mạnh không phải kẻ thù.

Chúng chỉ là những vị khách ồn ào ghé thăm rồi đi.

Bạn không cần đuổi họ, cũng không cần pha trà mời họ ở lại lâu.

Và khi cơn bão ấy qua rồi, bạn sẽ cảm nhận một điều kỳ lạ đó chính là tâm bạn bình yên hơn, và… dễ thương hơn.

Từ bi không phải chuyện lớn lao.

Nó chỉ là khoảnh khắc bạn mỉm cười với chính mình và nói:

“Không sao đâu. Mình cũng chỉ là con người.”

Và chính từ chỗ hiền lành đó, bạn mới thật sự có thể hiền lành với người khác.

Hạnh Phúc Không Phải Để Đi Tìm, Mà Để Tự Tạo

Có những điều con người chỉ thật sự hiểu ra sau rất nhiều va chạm trong cuộc đời. Không phải từ sách vở, cũng không hẳn từ lời khuyên của ai, mà từ những lần thất vọng, những lúc cô đơn, hay những đêm nằm im lặng và tự hỏi mình rằng: “Rốt cuộc, hạnh phúc nằm ở đâu?”

Từ nhỏ chúng ta đã quen tin rằng hạnh phúc là một điều gì đó nằm ở phía trước. Ta nghĩ rằng chỉ cần đạt được thêm một điều gì đó, có thêm một người nào đó, thay đổi thêm một hoàn cảnh nào đó, cuộc đời mình rồi sẽ bình an hơn và vui hơn. Vì vậy mà con người cứ bước đi với tâm thế của một kẻ đi tìm. Ta tìm tình yêu, tìm sự công nhận, tìm thành công, tìm cảm giác an toàn, tìm một nơi để thuộc về.

Nhưng càng đi nhiều, con người lại càng mệt. Bởi vì những điều ta tưởng sẽ mang đến hạnh phúc thường chỉ ở lại rất ngắn. Niềm vui nào rồi cũng qua đi. Thành công hôm nay có thể trở thành áp lực ngày mai. Một người từng khiến ta hạnh phúc đôi khi cũng có thể trở thành nguyên nhân của những tổn thương sâu nhất. Và cứ như vậy, con người lại tiếp tục đi tìm thêm một điều khác, như thể hạnh phúc luôn ở đâu đó ngoài tầm với của mình.

Cho đến một ngày, sau một biến cố hoặc chỉ trong một buổi chiều rất yên, ta chợt hiểu ra một điều đơn giản: hạnh phúc không phải là thứ để đi tìm, mà là thứ mình phải tự tạo ra từ bên trong.

Sự hiểu ra ấy không ồn ào, không dramatic như trong phim ảnh. Nó đến rất nhẹ. Nhưng một khi đã hiểu, con người bỗng thấy lòng mình dịu lại. Ta nhận ra rằng bấy lâu nay mình đã đi quá xa để tìm kiếm thứ vốn nằm ngay trong cách mình sống mỗi ngày. Hạnh phúc đôi khi chỉ là được thở chậm lại, được ăn một bữa cơm trong bình an, được ngủ một giấc không còn quá nhiều lo nghĩ, được nhìn trời xanh mà lòng không còn nặng nề.

Khi hiểu rằng hạnh phúc không nằm hoàn toàn ở bên ngoài, tâm lý con người cũng bắt đầu thay đổi. Ta không còn đặt quá nhiều kỳ vọng vào người khác. Không còn nghĩ rằng phải có thêm điều này hay đạt được điều kia thì mình mới xứng đáng vui. Ta thôi so sánh cuộc đời mình với cuộc đời người khác, bởi mỗi người đều có những nỗi niềm riêng mà bên ngoài không thể nhìn thấy được.

Thay vào đó, ta bắt đầu học cách trân trọng những điều nhỏ bé hơn. Ta biết nghỉ ngơi khi mệt, biết chăm sóc cảm xúc của mình, biết từ chối những điều khiến tâm mình kiệt sức. Ta học cách tự tạo niềm vui từ những điều bình thường nhất. Một buổi sáng yên tĩnh. Một tách trà nóng. Một cuộc trò chuyện chân thành. Một ngày sống mà lòng không phải gồng lên để trở thành ai khác.

Nhiều người nghĩ rằng sống cho bản thân là ích kỷ, nhưng thật ra một người biết chăm sóc đời sống nội tâm của mình thường lại là người dễ thương và dễ bao dung hơn. Khi bên trong đủ đầy, con người sẽ bớt đòi hỏi người khác phải lấp đầy những khoảng trống trong mình. Họ không cần ai phải làm cho họ hạnh phúc, bởi họ đã biết cách giữ cho tâm mình được bình an. Và vì vậy, họ cũng ít làm khổ người khác hơn.

Thật ra hạnh phúc chưa bao giờ là một đỉnh núi để chinh phục. Nó nằm trong từng bước chân, từng hơi thở và trong cách ta nhìn cuộc đời. Có khi hạnh phúc không phải là “có thêm”, mà là “bớt lại” — bớt mong cầu, bớt hơn thua, bớt so sánh, bớt tự làm khó chính mình.

Khi bớt đi được những điều ấy, con người bỗng nhận ra rằng mình không thiếu nhiều như mình từng nghĩ. Và cảm giác đủ đầy đôi khi lại xuất hiện vào những lúc giản dị nhất.

Có lẽ bình an thật sự không đến từ việc cuộc đời hết sóng gió, mà đến từ việc bên trong ta đã có một nơi để trở về. Một nơi không cần cố gắng chứng minh điều gì. Một nơi mà ta có thể thở nhẹ, sống chậm và chấp nhận chính mình như mình đang là.

Một nơi mang tên: chính mình.

“Chúa và Phật là hai anh em” — Living Buddha, Living Christ "

Tựa đề bài viết này cũng là tựa để quyển sách và là một trong những tác phẩm nổi tiếng của Thích Nhất Hạnh, nơi Thầy không cố gắng so sánh để phân định tôn giáo nào cao hơn, đúng hơn, mà muốn mở ra một cái nhìn sâu sắc hơn về bản chất của đời sống tâm linh. Qua cuốn sách này, Thầy cho thấy rằng giữa Phật giáo và Kitô giáo tuy khác nhau về ngôn ngữ, hình ảnh và truyền thống, nhưng ở chiều sâu, cả hai đều gặp nhau ở tình thương, sự hiểu biết và khả năng chữa lành khổ đau cho con người.

Từ hàng trăm năm nay, con người luôn có xu hướng dựng lên những ranh giới vô hình giữa các tôn giáo. Người ta tranh luận ai đúng ai sai, ai nắm giữ chân lý tuyệt đối, rồi từ đó sinh ra chia rẽ. Nhưng nếu lắng lòng đủ lâu để nhìn sâu vào những lời dạy của Đức Phật và Chúa Jesus, ta sẽ nhận ra rằng cả hai chưa bao giờ dạy con người phải thù ghét nhau. Một bên gọi là từ bi, một bên gọi là bác ái; một bên dạy buông bỏ khổ đau, một bên dạy tình yêu thương và sự cứu rỗi. Dù cách diễn đạt khác nhau, cả hai đều đang cố gắng chữa lành những tổn thương sâu kín trong tâm hồn con người.

Thiền sư Nhất Hạnh giải thích rằng Đức Phật rời bỏ cung vàng điện ngọc để đi tìm con đường giải thoát cho chúng sinh, còn Chúa Jesus chấp nhận đau đớn trên cây thập giá để nói với nhân loại rằng tình yêu thương còn mạnh hơn hận thù. Hai con đường ấy không hoàn toàn giống nhau, nhưng đều gặp nhau ở một điểm chung: mong con người biết sống hiền lành hơn, biết yêu thương hơn và bớt làm khổ nhau hơn. Chính vì vậy Thầy mới đặt tên cho cuốn sách là “Chúa và Phật là hai anh em” — không phải anh em huyết thống, mà là anh em trong lý tưởng cứu khổ cho con người.

Trong sách, Thầy kể rằng khi còn là một vị sư trẻ, Thầy có cơ hội tiếp xúc với nhiều người Kitô hữu và nhận ra ở họ có rất nhiều tình thương cùng sự hiến dâng chân thành. Khi họ cầu nguyện bằng tất cả trái tim, họ tiếp xúc được với nguồn năng lượng mà họ gọi là Thánh Linh. Còn trong Phật giáo, khi người Phật tử thở trong chánh niệm, họ tiếp xúc được với năng lượng tỉnh thức của Bụt. Nếu nhìn sâu, Thánh Linh và chánh niệm không hề xa nhau, bởi cả hai đều giúp con người trở về với giây phút hiện tại, trở về với sự sống nhiệm mầu đang có mặt trong từng hơi thở và từng bước chân.

Thiền sư Nhất Hạnh nhấn mạnh rằng Bụt không chỉ là một ý niệm và Chúa cũng không chỉ là một ý niệm. Cả hai đều là nguồn năng lượng của hiểu biết và tình thương. Khi ta biết thở thật sâu và thở ra thật nhẹ, biết ý thức mình đang còn sống, biết mỉm cười với hiện tại, thì Bụt đang có mặt trong ta. Và khi ta biết tha thứ, biết mở lòng để yêu thương như lời Chúa dạy, thì Chúa cũng đang có mặt trong ta. Vì thế, điều quan trọng không nằm ở việc ta thuộc tôn giáo nào, mà nằm ở cách ta sống mỗi ngày có đủ tỉnh thức và yêu thương hay không.

Cuốn sách cũng nói nhiều đến tinh thần “liên hữu” — rằng không có gì tồn tại riêng biệt một mình. Một bông hoa cần ánh mặt trời, cần mưa, cần đất và cần người chăm sóc để có thể nở hoa. Con người cũng vậy, cần tình thương, sự tha thứ và hiểu biết để trưởng thành. Nếu nhìn sâu vào tính liên kết ấy, ta sẽ thấy Phật giáo và Kitô giáo không phải là hai dòng sông đối nghịch, mà giống như hai dòng nước cùng chảy về một biển lớn của tình thương và sự tỉnh thức.

Thông điệp lớn nhất mà Thiền sư Nhất Hạnh muốn gửi gắm qua “Chúa và Phật là hai anh em” có lẽ rất giản dị: chúng ta không cần phải chọn giữa Bụt và Chúa, mà chỉ cần chọn tình thương, chọn sự hiểu biết và chọn cách sống tỉnh thức. Điều này cũng chính là thông điệp mà Đức Đạt Lai lạt Ma truyền tải. Khi ta nhìn người khác bằng con mắt hiểu biết, ta sẽ thấy người Kitô hữu cũng đang đi tìm bình an như người Phật tử; tất cả chúng ta đều đang học cách vượt qua khổ đau để trở về với phần tốt đẹp nhất trong chính mình. Và khi hiểu được điều ấy, con người sẽ không còn muốn tranh luận ai đúng ai sai nữa, mà chỉ muốn sống tử tế hơn và mỉm cười với nhau như những người anh em trên cùng một con đường tâm linh.

Thiên Lan

Các bạn có thể tìm đọc quyển sách rất giá trị này trên các nền tảng trực tuyến hoặc vào trang thư viện Làng Mai

Giây phút suy ngẫm để nhớ về Thích Nhất Hạnh

Tôi là người rất kính trọng Thầy Nhất Hạnh, bởi Thầy là một trong những người đã góp công lớn đưa đạo Bụt đến với phương Tây bằng một ngôn ngữ giản dị, dễ hiểu và dễ thực tập. Hàng trăm ngàn đệ tử xuất gia và tại gia trên khắp thế giới đã tìm thấy nơi Thầy một con đường tu học nhẹ nhàng nhưng sâu sắc.

Trong khi nhiều người đang mất phương hướng giữa những phức tạp của cuộc sống hiện đại và bị choáng ngợp bởi vô số lựa chọn của xã hội tiêu thụ, các khóa tu do Thầy hướng dẫn đã mở ra cho con người một cách sống khác — đơn giản hơn, chậm lại hơn, nhưng đầy tỉnh thức.

Nếu có duyên tu tập tại Làng Mai, Làng Hồng hay Tu viện Lộc Uyển, nhiều người sau khóa tu đã cảm thấy mình như trở thành một con người khác. Thầy thường hướng dẫn đại chúng thực tập “tắt chiếc đài phát thanh” luôn phát ra những suy nghĩ và lo âu không dứt trong tâm mình, để quay về với hơi thở ý thức, với từng bước chân an trú và với giây phút hiện tại.

Thầy chỉ ra rằng thay vì mãi đi tìm câu trả lời cho cuộc đời bằng những suy tưởng triết học hay những trải nghiệm cao siêu, ta có thể chạm tới hạnh phúc thật sự ngay trong những điều rất bình thường của đời sống hằng ngày — những điều mà lâu nay ta thường vô tình quên mất.

Chẳng hạn như trái tim của ta vẫn âm thầm làm việc suốt ngày đêm để duy trì sự sống, nhưng mấy khi ta thật sự dừng lại để biết ơn trái tim ấy?

Thầy từng chia sẻ rằng chỉ cần định tâm vào một việc rất nhỏ, như ăn một củ cà rốt, ta cũng có thể thấy được những chân lý sâu xa của sự sống. Khi tâm đủ lắng, ta sẽ thấy củ cà rốt ấy không thể tồn tại riêng lẻ. Trong đó có mặt của đất, của mưa, của ánh nắng mặt trời và của cả vũ trụ.

“ Nếu bạn thực sự tiếp xúc với một miếng cà rốt, bạn sẽ tiếp xúc được với đất, với mưa, với ánh nắng mặt trời,” Thầy nói. “Bạn cũng đồng thời tiếp xúc được với đất Mẹ. Ăn như thế, bạn cảm thấy mình đang thực sự tiếp xúc với sự sống, với gốc rễ của mình. Và đó là thiền quán. Nếu ta nhai mỗi miếng thức ăn theo cách đó, ta sẽ phát khởi tâm niệm biết ơn. Và chừng nào còn biết ơn, chừng đó ta còn hạnh phúc.”

Dù đã thực tập thiền quán hơn bảy mươi năm, Thầy vẫn luôn cho rằng mình còn rất nhiều điều để học hỏi. Thầy thường nhắc đến bốn tâm vô lượng trong đạo Bụt: từ, bi, hỷ và xả. “Vô lượng” nghĩa là không có giới hạn, không thể đo lường được.

Thầy cũng nói rằng nhiều người xem Bụt là một con người toàn hảo, nhưng đó là vì lòng thương kính của con người. Thật ra, chúng ta không cần phải trở nên hoàn hảo. Chỉ cần mỗi ngày có thêm một chút hiểu biết, thêm một chút bình an và thương yêu, như vậy đã là quý lắm rồi.

Vì thế, Thầy vẫn tiếp tục thực tập mỗi ngày và luôn có những cái thấy sâu sắc hơn về cuộc đời.

“Sự thực tập không có giới hạn,” Thầy nói. “Và điều đó cũng đúng với loài người chúng ta. Chúng ta có thể tiếp tục học hỏi từ thế hệ này sang thế hệ khác. Bây giờ là lúc con người cần học cách thương yêu mà không kỳ thị, bởi vì chúng ta đã có đủ thông minh, nhưng vẫn chưa có đủ tình thương.”

Thầy cũng nhắc rằng bình an thật sự chỉ có mặt khi ta chọc thủng được bức màn của sinh và diệt để chạm tới thế giới bản môn — thế giới của không sinh, không diệt. Khi hiểu được điều đó, con người sẽ bớt sợ hãi hơn trước mất mát và vô thường, để có thể sống sâu sắc hơn trong từng phút giây của hiện tại.

Thiên Lan

Các bạn có thể tìm đọc thêm trong thư viện Làng Mai qua những bài thuyết giảng hoặc các buổi phỏng vấn với những nhà báo nổi tiếng. Tôi đặc biệt thích những lời Thầy Nhất Hạnh đã nói với các đệ tử ở chùa Từ Hiếu khi biết họ xây bảo tháp để đựng tro cốt của Thầy:

“Nếu đã lỡ xây rồi thì phải ghi lên trước tháp mấy chữ: Trong này không có gì. Thầy không nằm trong tháp ấy đâu.  

Nếu người ta vẫn chưa hiểu thì ghi thêm một câu nữa: Ngoài kia cũng không có gì.  

Và nếu vẫn còn chưa hiểu thì ghi thêm câu chót: Nếu có gì thì nó có trong bước chân và hơi thở của bạn.”

Thực tập lòng biết ơn dưới góc nhìn Phật giáo

 Tri ân, chánh niệm và hỷ tâm như một phương thuốc cho bất an

Những nghiên cứu hiện đại nói rằng thực hành lòng biết ơn có thể làm dịu lo âu, ổn định cảm xúc và thay đổi phản ứng của não bộ trước căng thẳng. Điều này tuy mới trong ngôn ngữ khoa học, nhưng trong tinh thần Phật giáo, không phải là điều xa lạ.

Đức Phật từ lâu đã dạy về tri ân, chánh niệm, và hỷ tâm như những phẩm chất nuôi dưỡng bình an nội tâm.

1. Tri ân giúp tâm rời thiếu thốn để trở về đủ đầy

Khổ đau nhiều khi không chỉ đến từ hoàn cảnh, mà còn từ tâm luôn thấy mình thiếu, mình mất, mình không được như ý.

Thực tập biết ơn là chuyển hướng nhìn:

Thay vì chỉ thấy điều chưa có, ta thấy điều đang có.

Thay vì chỉ nhớ những tổn thương, ta nhớ những ân nghĩa.

Trong Phật giáo, tri ân không chỉ là biết ơn người giúp mình, mà còn thấy mình đang thọ nhận vô số duyên lành:

còn hơi thở để sống

còn thân người để tu học

còn người thương để quan tâm

còn cơ hội để sửa mình

Cái thấy ấy làm tâm nhe lại và bớt bất mãn.

2. Chánh niệm giúp tâm thoát vòng lo âu

Lo âu thường sống bằng tưởng tượng về tương lai hoặc tiếc nuối quá khứ.

Chánh niệm đưa tâm về hiện tại.

Khi trước khi ngủ ta dừng lại vài phút nhớ ba điều đáng biết ơn trong ngày — một bữa cơm, một lời tử tế, một buổi chiều yên — đó không chỉ là bài tập tâm lý; đó là một hình thức chánh niệm.

Ta đang tập nhận diện thiện pháp thay vì chỉ chạy theo bất an.

Giống như lời Phật dạy: tâm hướng về điều gì thì lớn mạnh theo điều ấy.

Nuôi niệm biết ơn tức là đang nuôi một dòng tâm an lành.

3. Hỷ tâm là năng lượng chữa lành

Trong Tứ vô lượng tâm, hỷ là niềm vui thanh nhẹ trước điều tốt đẹp.

Không phải vui vì hưởng thụ, mà là niềm vui có mặt khi thấy đời vẫn còn điều đáng quý.

Một người có hỷ tâm không dễ bị tâm tiêu cực nhấn chìm.

Biết ơn nuôi dưỡng hỷ tâm như vậy.

Khi nhớ lại điều tử tế đã nhận, tâm sinh niềm vui nhẹ. Niềm vui ấy làm dịu sân, giảm sợ hãi và tăng nội lực.

Đây rất gần với điều khoa học hiện đại nói về việc lòng biết ơn giúp não bớt ở trạng thái cảnh báo căng thẳng.

4. Biết ơn cũng là quán duyên sinh

Một chén cơm có mặt nhờ mưa nắng, đất đai, người nông dân, người nấu bếp.

Một đời sống bình an có mặt nhờ vô số nhân duyên nâng đỡ.

Quán như vậy, lòng biết ơn không còn là cảm xúc thoáng qua, mà trở thành trí tuệ thấy được tính tương liên của sự sống.

Từ đó ngã chấp nhẹ đi.

Mà ngã chấp nhẹ thì khổ cũng nhẹ.

5. Chỉ vài phút mỗi ngày cũng là tu

Nếu mỗi tối dành ba phút:

nhớ ba điều đáng tri ân

thở yên vài hơi trong chánh niệm

khởi niềm vui vì điều lành còn hiện hữu

thì đó đã là một thời tu nhỏ.

Không lớn lao, nhưng bền.

Giống nước nhỏ từng giọt có thể đầy bình.

Một suy niệm ngắn

Biết ơn không làm mất khổ đau,

nhưng khiến ta không bị khổ đau nuốt trọn.

Tri ân làm mềm tâm.

Chánh niệm làm lắng tâm.

Hỷ tâm làm sáng tâm.

Và đôi khi, con đường trở về bình an bắt đầu chỉ bằng một điều rất nhỏ:

Tối nay, có điều gì trong đời này đáng để cảm ơn?

Rèn luyện tâm

Đức Đạt Lai Lạt Ma nói rằng cội nguồn của khổ đau chính là xem cái tôi này quá quan trọng và quá thật. Chúng ta đau khổ vì luôn nghĩ rằng “tôi đúng”, “tôi bị xúc phạm”, “tôi phải chiến thắng”. Nhưng nếu nhìn sâu vào thân tâm này chúng ta sẽ thấy cái “tôi” ấy cũng chỉ là sự kết hợp tạm thời của thân xác, cảm xúc, ký ức và suy nghĩ luôn thay đổi từng ngày. Khi bớt chấp ngã thì lòng ta sẽ nhẹ đi rất nhiều. Ta không còn phải tranh đấu để hơn thua với cả thế giới nữa.

Đại sư Langri Tangpa thì dạy rằng khi gặp những người có tính khí xấu ác, thường xuyên làm tổn thương mình hay người khác thì hãy xem họ như một kho báu hiếm quý. Tại sao lại như vậy? Bởi vì những người dễ thương tử tế thì rất dễ để chúng ta yêu mến còn những người khiến ta khó chịu mới thật sự là nơi kiểm tra công phu tu tập của mình. Một người chỉ ngồi yên trong căn phòng vắng lặng thì chưa biết mình có nhẫn nhục hay không. Nhưng khi bị xúc phạm, bị hiểu lầm, bị đối xử bất công mà vẫn giữ được sự bình tĩnh và lòng từ bi thì lúc đó mới thật sự là tu tập.

Vì vậy, kỹ thuật ở đây là phải phát hiện ra tên trộm khi nó vừa tới bậc cửa chứ không phải khi nó đã vơ vét hết đồ đạc của cải trong nhà. Một lời nói khó nghe vừa chạm vào tai, hãy nhận ra ngay cảm giác nóng lên trong lồng ngực. Một sự ganh tỵ vừa thoáng qua trong tâm, hãy nhìn thẳng vào nó trước khi nó kịp bén rễ. Chỉ cần chúng ta có mặt kịp thời bằng chánh niệm thì phiền não sẽ mất đi rất nhiều sức mạnh. Giống như bóng tối không thể tồn tại khi ánh đèn được bật lên. Người tu tập không phải là người chưa từng nổi giận, mà là người nhận ra cơn giận đủ sớm để không biến nó thành hành động gây tổn thương cho mình và cho người khác.

Rồi đại sư đi tới một tầng sâu hơn nữa của sự rèn luyện tâm. Đó là khi ta giúp đỡ ai đó hết lòng nhưng cuối cùng lại bị phản bội, bị hiểu lầm hay bị đối xử bạc bẽo. Trong hoàn cảnh đó tâm chúng ta thường sẽ nổi lên cảm giác cay đắng rằng lòng tốt của mình đã bị lợi dụng. Nhưng ngài dạy hãy xem người ấy như một vị thầy quý báu. Bởi vì thông thường khi làm việc tốt chúng ta vẫn âm thầm mong được biết ơn, mong được công nhận, mong người khác đáp lại tình cảm của mình. Và chính sự mong cầu đó là sợi dây trói buộc khiến ta đau khổ.

Nếu giúp người mà luôn cần người khác ghi nhận thì lòng tốt ấy vẫn còn pha lẫn sự trao đổi của bản ngã. Chỉ khi nào làm điều thiện mà không đòi hỏi đền đáp, không cần danh tiếng, không cần ai hiểu cho mình thì lúc đó lòng từ bi mới thật sự trở nên trong sáng. Giống như mặt trời chiếu sáng không phân biệt người tốt hay kẻ xấu, người tu tập cũng học cách cho đi mà không đặt điều kiện.

Ngài còn dạy một điều rất sâu sắc rằng khi bị người khác xúc phạm, vu khống hay đối xử bất công, thay vì lập tức phản ứng bằng sân hận, hãy thử nhìn họ như một người đang mang bệnh trong tâm hồn. Một người hạnh phúc thật sự sẽ không cố làm tổn thương người khác. Chỉ những ai đang bất an, đang đau khổ và đầy phiền não mới gieo thêm đau khổ cho thế gian. Khi hiểu được điều đó, sự giận dữ trong ta sẽ dần mềm lại để nhường chỗ cho lòng cảm thông.

Nhưng điều khó nhất trong sự luyện tâm không phải là chịu đựng người khác mà là dám đối diện với chính mình. Chúng ta thường muốn người khác thay đổi nhưng lại rất ít khi nhìn lại tâm mình. Chúng ta muốn được yêu thương nhưng lại không chịu học cách yêu thương. Muốn được thấu hiểu nhưng lại hiếm khi lắng nghe người khác bằng cả trái tim. Và đó là lý do vì sao dù có nhiều tiền bạc, địa vị hay lời khen ngợi, trong lòng con người hiện đại vẫn có một khoảng trống cô đơn rất lớn.

Đức Đạt Lai Lạt Ma nói rằng bình an không phải là thứ đến từ bên ngoài. Không ai có thể ban cho ta sự bình an nếu trong tâm ta đầy tham vọng, hơn thua và chấp ngã. Cũng không ai có thể cướp đi bình an của ta nếu nội tâm ta đủ vững chãi và tỉnh thức. Thế giới bên ngoài có thể hỗn loạn nhưng nếu chúng ta biết quay về chăm sóc tâm mình mỗi ngày thì giữa bão tố vẫn có thể sống an nhiên.

Rèn luyện tâm không phải là chuyện một sớm một chiều. Nó giống như việc mỗi ngày lau đi một lớp bụi trong căn phòng tâm thức. Có ngày chúng ta làm rất tốt, có ngày lại thất bại và nổi giận như cũ. Nhưng điều quan trọng là đừng tuyệt vọng. Chỉ cần hôm nay ta tỉnh thức hơn hôm qua một chút, bớt ích kỷ hơn một chút và biết nghĩ cho người khác hơn một chút thì đó đã là sự tiến bộ lớn lao.

Có lẽ vì vậy mà giữa hàng ngàn bộ kinh sâu xa, thì rốt cuộc, mọi giáo pháp đều quay về một điều giản dị: học cách chuyển hóa cái tôi ích kỷ thành lòng từ bi rộng lớn.

Khi biết sống vì người khác, tâm ta tự nhiên nhẹ lại.

Khi thôi tranh thắng thua, lòng ta tự nhiên bình an.

Khi biết cúi xuống, ta mới thật sự lớn lên.

Khi biết nhường nhịn là ta phát huy tâm từ bi

Và khi học được cách yêu thương cả những người làm mình đau khổ, đó cũng là lúc chúng ta bước những bước đầu tiên trên con đường giác ngộ.

Thiên Lan