Tại sao ta thường chỉ trích người khác?

Trong đời sống hằng ngày, ta rất dễ nhận ra lỗi của người khác nhưng lại khó nhìn thấy những bất an trong chính mình. Khi tâm không yên, nó tìm một đối tượng bên ngoài để bám vào — và sự chỉ trích bắt đầu từ đó.

Theo tâm lý học, nhiều người chỉ trích vì sợ hãi, vì mặc cảm, hoặc vì ghen tị. Nhưng dưới góc nhìn Phật học, gốc rễ sâu hơn chính là ngã chấp và bất an nội tâm. Khi ta chưa chấp nhận được bản thân, ta cố sửa người khác để cảm thấy mình đúng. Khi ta thấy mình thiếu giá trị, ta vô thức hạ thấp người khác để nâng mình lên. Nói cách khác, khi bạn chỉ trích người khác là một cách rất kín đáo để che giấu khổ đau của chính mình.

Trong những gia đình thiếu sự thấu hiểu, bố mẹ có thể thường xuyên nói với con: “Con không đủ tốt”, “Con chẳng làm nên gì”. Đứa trẻ lớn lên mang theo cảm giác không đủ giá trị. Khi trưởng thành, nó lại dùng chính ngôn ngữ ấy với người khác. Và đứa trẻ sẽ mất đi sự kết nối với bố mẹ.Đây không phải ác ý. Đây là thói quen của khổ đau được truyền lại. Trong đạo Phật, hiện tượng này gần với “tập khí”. Một người từng sống trong môi trường bị phê phán sẽ tin rằng thế giới luôn đang phán xét mình. Vì sợ bị tổn thương, họ tấn công trước — bằng lời chê bai. Họ không thật sự đang nói về người khác. Họ đang nói về nỗi sợ của chính họ.

Có một quy luật tâm lý rất vi tế: cách bạn đối xử với người khác phản chiếu cách bạn đối xử với bản thân. Khi bạn nhìn ai đó và dè bỉu sao họ làm dở thế, sao họ ngu ngốc thế, vô tình bạn đang thiết lập một tiêu chuẩn hoàn hảo phi thực tế trong tiềm thức. Bạn đang gửi tín hiệu cho não bộ rằng sự kém cỏi là không thể chấp nhận được và rồi khi chính bạn mắc sai lầm thì điều chắc chắn sẽ xảy ra: tòa án lương tâm trong bạn sẽ dùng chính những lời cay nghiệt đó để tấn công bạn. Bạn sẽ không thể tha thứ cho mình vì bạn chưa từng học cách tha thứ cho người khác. Sự chỉ trích đánh cắp lòng tự trọng. Nó tạo ra một áp lực vô hình khiến bạn nghẹt thở. Đó là lý do người hay chỉ trích người khác thường sống với áp lực âm thầm, lòng tự trọng mong manh, và rất khó cảm thấy bình an.

Phê bình trong chánh niệm là nguyên lý căn bản của Đạo Phật. Đạo Phật không phủ nhận góp ý. Phê bình xây dựng là thiện pháp nếu xuất phát từ lòng từ và mong muốn giúp người bớt khổ. Sự khác biệt nằm ở tâm, có nghĩa là bạn góp ý vì mong muốn sự việc hay người kia tốt hơn, muốn nâng đỡ tinh thần cho họ và tất cả sẽ xuất phát từ tâm — nếu có chánh niệm giúp ta tự hỏi trước khi nói: “Ta đang giúp người — hay đang xả giận?”

Muốn bớt chỉ trích, không phải cố im lặng. Mà là hiểu nỗi khổ trong chính mình.

Nhìn lại cảm xúc trong mình: khó chịu? Lo lắng? Sợ bị đánh giá? Thầm nhắc nhở mình rằng “Người cũng đang học như ta.” Từ từ, tâm sẽ mềm lại. Chính giây phút này, khi ta hiểu mình chưa hoàn hảo, ta cho phép người khác chưa hoàn hảo. Bạn sẽ rất ngạc nhiên khi điều kỳ lạ là khi ta ngừng xét xử thế giới, thế giới cũng ngừng xét xử ta.

Nói tóm lại, chỉ trích không làm ta tốt hơn. Nó chỉ làm khổ đau lan rộng hơn. Người có tu tập không phải là người không thấy lỗi ai, mà là người thấy lỗi của người khác nhưng không sinh tâm khinh chê. Bởi họ biết rằng ai cũng đang đi qua vô minh theo cách của riêng mình. Luyện tập thường xuyên thói quen ngừng chỉ trích người khác, thì lòng từ bi bắt đầu phát triển bằng việc thôi làm quan tòa của cuộc đời người khác.