Tham Thiền, Niệm Phật — Trở Về Với Chính Mình

Vì sao chúng ta chưa nhận ra “bản lai diện mục” — khuôn mặt thật xưa nay của chính mình? Theo nhà Phật, nguyên nhân là vì ta còn bị che phủ bởi ngã chấp và tâm ích kỷ. Khi cái tôi còn quá lớn, chân tánh khó hiển lộ.

Tham thiền là gì?

Tham thiền không chỉ là ngồi yên nhắm mắt, mà là quán chiếu. Quán chiếu điều gì? Là quán chiếu bằng trí tuệ Bát Nhã, soi lại chính mình trong từng niệm khởi lên. Không phải nhìn lỗi người khác, mà nhìn sâu vào tâm mình: tham còn không, sân còn không, chấp còn không?

Người tu thiền cần nhận ra và chuyển hóa những tập khí lâu đời — những thói quen xấu, những phản ứng vô minh, những chấp thủ vi tế. Công phu tu tập chính là quá trình dẹp trừ dần những điều ấy.

Trong Thiền tông có câu: “Bên trong không chấp thân tâm, bên ngoài không thấy có thế giới.”

Đó là trạng thái buông xả sâu sắc: không kẹt vào thân này, tâm này, cũng không bị cảnh giới bên ngoài trói buộc.

Tuy vậy, người tham thiền thường vướng hai chướng ngại lớn:

Điệu cử: tâm tán loạn, vọng tưởng liên miên.

Hôn trầm: tâm mờ tối, dễ buồn ngủ, trì trệ.

Không vọng tưởng thì ngủ gục — đó là chỗ nhiều người mắc phải.

Muốn vượt qua, điều cốt lõi là nhẫn.

Nhẫn không chỉ là chịu đựng, mà là sức bền nội tâm. Không yên cũng ngồi, không sáng cũng tiếp tục dụng công. Nhẫn đến chỗ cùng cực, tâm có thể bừng sáng, trí tuệ có thể khai mở.

Khi công phu chín muồi, người tu không chỉ bớt vọng tưởng, mà còn bớt nóng giận, bớt phiền não, nhân cách cũng dần cao thượng hơn. Đó là dấu hiệu tu tập có kết quả.

Sở dĩ ta chưa tương ưng với Đạo, không phải Đạo xa ta, mà vì tâm cuồng loạn của ta chưa dừng.

Thiền định chân chánh có thể đưa hành giả đến chỗ tự tánh quang minh hiển lộ — như mùa xuân trở lại, vạn vật hồi sinh.

Thiền và Niệm Phật không hai

Người thật sự tham thiền cũng là người thật sự niệm Phật.

Người thật sự niệm Phật cũng đang hành thiền.

Vì sao? Vì cả hai đều quy về một tâm thanh tịnh, chuyên nhất.

Niệm Phật không chỉ là lặp đi lặp lại danh hiệu Phật bằng miệng, mà là giữ tâm không tán loạn trong từng giây phút. Khi câu Phật hiệu tương tục không gián đoạn, tâm và Phật dần tương ưng.

Người xưa ví điều này như phát điện tín đến Phật A Di Đà. Ta niệm Phật là “cảm”, Phật nhiếp thọ là “ứng”; đó gọi là cảm ứng đạo giao.

Cũng vậy, trì chú đến chỗ sâu xa là khi chú từ tâm lưu xuất, rồi trở về tâm; tâm và chú không còn hai. Đó là cảnh giới: niệm mà không niệm, không niệm mà niệm.

Chân ngã là gì?

Chân ngã ở đây không phải cái tôi thường tình, mà là tự tánh thanh tịnh, là Phật tánh sẵn có nơi mỗi người.

Khi chưa giác ngộ, ta sống với vọng ngã — cái tôi do chấp thủ tạo thành. Khi giác ngộ, sống được với tự tánh, ấy mới là “chân ngã”.

Kinh dạy, chúng sinh và Phật khác nhau ở mê hay ngộ.

“Nhiễm ô” là gì?

Là nhìn không thấu, buông không được, phút nào cũng dấy vọng tưởng, chấp trước không ngừng.

Ngược lại, khi công phu thuần thục, hành giả sống tự nhiên, không còn dính mắc. Ăn chỉ là ăn, mặc chỉ là mặc, mọi thứ đều nhẹ nhàng, không chấp thủ.

Tu không chỉ ở thiền đường

Tu hành không chỉ giới hạn trong ngồi thiền, tụng kinh hay lễ Phật.

Tu là mọi nơi mọi lúc:

Bớt phân biệt hơn.

Bớt tranh hơn thua.

Không chạy theo quyền lợi, danh vị.

Không phô trương tài năng hay nuôi lớn bản ngã.

Người xưa nói: Đạo quý ở chỗ chuyên nhất.

Tu không cần nhiều pháp môn, mà cần bền bỉ và sâu.

Giống như binh lính không quý ở đông, mà quý ở tinh nhuệ; người tu cũng không ở học nhiều, mà ở hành trì chuyên sâu.

Lễ Phật cũng là tu

Ngay cả lễ Phật cũng là một pháp tu cảm ứng.

Ta lễ Phật là “cảm”.

Phật nhận lễ là “ứng”.

Nhờ đó, Phước Huệ tăng trưởng.

Suy cho cùng, tham thiền, niệm Phật, trì chú, trì giới… tuy hình thức khác nhau nhưng đều quy về một mục đích: trở về với tâm thanh tịnh vốn có. Khi vọng tưởng lắng xuống, mặt hồ tâm trở nên phẳng lặng, và chân tâm — vốn chưa từng rời ta — tự nhiên hiển bày như trăng hiện giữa trời trong. Khi cái “tôi” mỏng dần, những bức tường ngăn cách giữa mình và muôn loài cũng tan đi; đạo không còn ở xa, mà đang ở ngay trong từng khoảnh khắc mình sống.

Khi tâm chuyên nhất, không chạy theo quá khứ, không đuổi theo tương lai, con đường giải thoát mở ra ngay dưới bước chân — giản dị, gần gũi, và có thật (thiền sư Nhất Hạnh)