Người khôn thích sống một mình

 Hai câu thơ:

“Ta dại ta tìm nơi vắng vẻ

Người khôn người đến chốn lao xao”

Của Nguyễn Bỉnh Khiêm không chỉ là lời tự sự của một bậc ẩn sĩ, mà còn là một lời nhắc nhẹ về cách sống của người có trí tuệ. Ông chọn rời xa vòng danh lợi, không phải vì chán đời, mà vì hiểu rõ lòng người và hiểu rõ chính mình. Trải qua bao biến động của cuộc sống, lời thơ ấy vẫn còn nguyên giá trị như một tiếng chuông nhắc ta quay về với sự tĩnh lặng bên trong.

Theo tinh thần đạo Phật, con người càng hướng ra bên ngoài thì tâm càng dễ dao động. Nơi đông đúc không chỉ là chốn có nhiều người, mà còn là nơi của vô số duyên khởi — những hình sắc, âm thanh, mùi vị, cảm xúc khiến tâm ta liên tục bị lôi kéo. Khi mắt thấy điều đẹp, tai nghe lời hay, mũi ngửi hương thơm, thân chạm điều dễ chịu… tâm liền sinh ưa thích, rồi từ ưa thích mà sinh tìm cầu. Đó chính là dòng chảy của ngũ dục và lục trần — những thứ khiến tâm luôn hướng ngoại và khó có được sự an trú.

Vì vậy, trong Phật pháp thường nói đến viễn ly. Viễn ly trước hết không phải là trốn chạy cuộc đời, mà là tạo khoảng cách cần thiết để tâm được lắng lại. Khi đạo lực còn yếu, người tu thường chọn sống giản dị, hạn chế những môi trường dễ khơi dậy tham cầu. Ngay cả người sống giữa đời thường, nếu muốn giữ tâm an, cũng cần biết tránh những điều khiến mình dễ bị cuốn vào ham muốn và so sánh — những nơi quá xa hoa, những mối quan hệ chỉ nuôi lớn hơn thua và vọng động.

Một đời sống giản dị không làm con người nghèo đi, mà trả lại cho ta một thứ tự do rất sâu: tự do khỏi sự lệ thuộc vào sắc, tài, danh, lợi. Không có nỗi khổ nào âm thầm phá hoại tâm trí ta hơn việc tâm luôn bị điều bên ngoài sai khiến. Khi biết dừng lại, ta mới nhận ra bình yên không nằm ở hoàn cảnh ít hay nhiều, mà nằm ở sự đủ đầy trong tâm.

Nguyễn Bỉnh Khiêm gọi mình là “dại”, nhưng cái “dại” ấy lại chính là cái khôn sâu xa. Người đời cho rằng khôn là phải tranh hơn, đạt nhiều, đứng cao; nhưng trong ánh nhìn của trí tuệ, sự bon chen không ngừng lại chính là nguồn gốc của mệt mỏi. Ngược lại, người biết sống chậm, biết ở một mình, biết vui với đời sống đơn sơ — người ấy mới thật sự thong dong.

Đây là triết lý thoát tục rất gần với tinh thần Phật – Lão, đó là biết đủ, biết dừng và giữ tâm an trong cái tuổi hạc của ta. Hai câu thơ ấy đến ngày nay vẫn đúng với thời hiện đại, khi cuộc sống của mọi người phải chạy theo vật chất, danh vọng thường xuyên có trạng thái lo âu, mệt mỏi. Người biết chọn sự bình yên, sống chậm, giữ tâm tĩnh…lại là người chạm đến tự do đích thực. Trong Phật pháp, đây là vòng luân hồi vi tế :

Bình yên là trí tuệ, không phải là trốn đời.

Sống một mình không phải là cô đơn.

Đó là cơ hội để trở về làm bạn với chính mình.

Muốn an, hãy chọn điều khiến tâm an.

Muốn khổ, chỉ cần chạy theo điều khiến tâm động.