Phật Tánh và Vô Minh

Phật tánh vốn thanh tịnh và không thay đổi. Tuy nhiên, chúng ta có thể đặt câu hỏi: nếu chúng sinh vốn là Phật, vậy tại sao chúng ta lại trở nên ô nhiễm và rơi vào vô minh?

Khi nói rằng chúng sinh vốn là Phật, chúng ta đang nói đến một nguyên lý phổ quát rằng mọi người đều có khả năng khám phá Phật tánh sẵn có nơi mình. Chúng ta thường nghe câu: “Ai cũng có thể trở thành Tổng thống Hoa Kỳ.” Điều đó có nghĩa là bất kỳ công dân sinh ra tại Hoa Kỳ đều có tiềm năng trở thành tổng thống. Nhưng điều đó không có nghĩa là ai cũng đang là tổng thống. Tương tự như vậy, mọi chúng sinh đều có khả năng thành Phật, nhưng không phải mọi chúng sinh đều đã giác ngộ.

Vậy chúng sinh xuất hiện từ đâu ngay từ đầu?

Cho đến nay, chưa có tôn giáo hay triết học nào trả lời câu hỏi này khiến tất cả mọi người đều thỏa mãn. Dĩ nhiên sẽ rất tốt nếu chúng ta bắt đầu như những vị Phật và không phải chịu phiền não. Nhưng Phật giáo không đi sâu vào câu hỏi về nguồn gốc ấy, mà chỉ nói rằng không có một thời điểm cố định nào mà chúng sinh được tạo ra.

Nếu nói rằng Thượng Đế tạo ra chúng sinh, thì lại phát sinh thêm nhiều câu hỏi khác: Tại sao Ngài tạo ra thiên đường và địa ngục? Tại sao Ngài tạo ra khổ đau? Tại sao chúng sinh làm điều ác?

Phật giáo không cố trả lời những câu hỏi đó. Phật giáo chỉ cố gắng trả lời một điều: tại sao chúng sinh đau khổ, và làm sao để chấm dứt khổ đau.

Trong một bài kinh, Đức Phật kể câu chuyện về một người bị trúng tên độc. Người này bắt đầu đặt ra đủ loại câu hỏi: ai bắn mũi tên ấy, chất độc là gì, người bắn thuộc dòng dõi nào… Đức Phật nói rằng điều khôn ngoan hơn là hãy nhổ mũi tên ra và chữa trị vết thương, thay vì mãi truy tìm những câu hỏi như vậy.

Tương tự, Phật giáo cố gắng chữa căn bệnh khổ đau, chứ không chỉ để trả lời những câu hỏi triết học.

Còn lý do vì sao hiện nay chúng ta không có sự thanh tịnh của một vị Phật là bởi qua vô số đời sống, chúng ta đã tích lũy nghiệp, nghi ngờ và phiền não, khiến tâm bị che phủ bởi vô minh — hay trong tiếng Phạn gọi là avidya. Chính sự vô minh này làm chúng ta không nhận ra được Phật tánh nguyên sơ của mình.

Vậy vô minh là gì?

Phật giáo xem mọi hiện tượng đều tồn tại trong không gian và thời gian, đều vô thường và luôn thay đổi. Những đặc tính này liên hệ chặt chẽ với nhau. Chẳng hạn, một sự chuyển động trong không gian phải diễn ra theo thời gian, và cả hai điều kiện ấy đều tạo nên sự thay đổi trong môi trường vật chất cũng như tâm lý của chúng ta.

Ngược lại, cái gì mang tính phổ quát và vĩnh hằng thì không thay đổi. Nó không thể tồn tại “ở đây” mà không tồn tại “ở kia”.

Vì vậy, khi nói chúng sinh vốn là Phật, chúng ta đang nói đến Phật tánh bất biến của họ, chứ không phải những phiền não tạm thời, cục bộ và luôn thay đổi đang biểu hiện thành kinh nghiệm sống.

Hãy dùng ví dụ về không gian: không gian vốn không thay đổi, nhưng khi bị chứa trong một vật chứa — tròn hay vuông, lớn hay nhỏ — thì không gian dường như mang hình dạng của vật chứa ấy. Nó có vẻ trở thành tròn hay vuông, lớn hay nhỏ. Nhưng thật ra bản thân không gian không hề thay đổi; nó chỉ tạm thời mang dáng vẻ của vật chứa mà thôi.

Tương tự như vậy, khi tâm phàm phu phản ứng với các kích thích từ môi trường, nội dung của tâm thay đổi theo và từ đó phiền não có cơ hội sinh khởi. Đó chính là avidya — một trạng thái tâm luôn biến đổi từng sát-na và không nhận ra bản chất thật của các hiện tượng.

Vô minh đã hiện hữu từ vô thủy, khiến chúng sinh tiếp tục trôi lăn trong vòng sinh tử. Nhưng bản thân vô minh không phải là vĩnh cửu, phổ quát hay bất biến. Nó là một hiện tượng của không gian và thời gian, luôn luôn biến động.

Khi chúng ta dùng sự tu tập để đưa tâm về trạng thái bất động, thì avidya — dưới hình thức tham lam, sân hận và si mê — sẽ không còn cơ hội sinh khởi. Trong trạng thái ấy, Phật tánh bất biến của chúng ta mới có cơ hội hiển lộ.

Khi tâm không còn bị kích động hay lôi kéo bởi môi trường, vô minh không còn hiện hữu đối với chúng ta nữa. Chỉ còn lại Phật tánh.

Chừng nào chúng ta chưa hoàn toàn đoạn trừ vô minh, chúng ta vẫn còn phân biệt và còn dùng cái tâm bị giới hạn bởi avidya để cố chứa đựng cái vốn không giới hạn.

Khi vô minh và những “vật chứa” của nó bị loại bỏ, chỉ còn lại Phật tánh phổ quát và bất biến — còn gọi là Như Lai (tathagata).

Ngược lại, vô minh không có sự tồn tại nguyên thủy. Nó chỉ tồn tại do điều kiện mà có. Nếu nó thật sự có tự tánh, thì nó đã không luôn ở trong trạng thái thay đổi liên tục.

Trong các kinh điển, người ta thường dùng hình ảnh nước và sóng để minh họa điều này.

Khi không có gió, mặt nước phẳng lặng và yên tĩnh. Nhưng khi gió thổi, sóng xuất hiện. Sóng cũng chính là nước, nhưng ban đầu sóng không hề tồn tại.

Cũng vậy, vô minh vốn không hiện hữu từ đầu, cho đến khi bị “gió nghiệp” của mỗi cá nhân thổi động lên.

Trong ví dụ này, nước tượng trưng cho Như Lai thường hằng; còn sóng tượng trưng cho vô minh.

Nước có thể tồn tại mà không cần sóng, nhưng sóng thì phải nương vào nước mới có thể tồn tại.

Như đã nói trước đó, khi nói chúng sinh vốn là Phật, chúng ta đang nói trên phương diện nguyên lý và tiềm năng.

Nếu nói Đức Phật Thích Ca là Phật, và Ngài đã nhập diệt cách đây hơn hai ngàn năm trăm năm, thì chúng ta đang nói đến vị Phật lịch sử — người đã mang hình tướng của vô minh để giáo hóa chúng sinh.

Còn vị Phật chân thật — Như Lai — thì vĩnh hằng. Ngài chưa từng đến, cũng chưa từng đi.

Đức Phật thị hiện thân người để có thể nói chuyện ở cấp độ của chúng sinh. Vì hoàn toàn thoát khỏi avidya, Đức Phật chỉ phản chiếu lại vô minh của chúng sinh mà thôi.

Để đạt đến cái phổ quát, vĩnh hằng và bất biến ấy, cần có rất nhiều niềm tin và sự tu tập.

Dựa trên niềm tin, người ta có thể nói rằng mình đã gặp Phật. Điều này cũng đúng khi ta đạt được một số lợi ích từ sự thực hành.

Tuy nhiên, đa số khi nói như vậy chỉ mới hiểu bằng trí năng về ý nghĩa của việc “gặp Phật”.

Nếu niềm tin tâm linh của bạn chưa đủ mạnh, bạn sẽ khó trực tiếp trải nghiệm được Phật tánh.

Phần lớn Phật tử tìm kiếm đời sống tâm linh, nhưng không nhất thiết muốn thấy Phật.

Những ai chỉ tìm sự hiểu biết sẽ chỉ thấy Phật như ánh sáng hay âm thanh. Nhưng những ai có niềm tin sâu sắc thì chắc chắn sẽ thấy Phật.

(Từ Chan Newsletter No.21, tháng 5 năm 1982)

Tiểu sử của Master Sheng Yen

Sheng Yen (22 tháng 1 năm 1931 – 3 tháng 2 năm 2009) là một tu sĩ Phật giáo, học giả tôn giáo và nhà văn người Đài Loan. Ông là một trong những giáo viên chính thống của Phật giáo Chan. Ông là người thừa kế pháp thế hệ thứ 57 của Linji Yixuan ở trường Linji (tiếng Nhật: Rinzai) và là người thừa kế pháp thế hệ thứ ba của Hsu Yun. Trong dòng truyền thừa Cao Đông (tiếng Nhật: Sōtō), Sheng Yen là người thừa kế Pháp đời thứ 52 của Dongshan Liangjie (807-869), và là người thừa kế Pháp trực tiếp của Dongchu (1908–1977).

Sheng Yen là người sáng lập Dharma Drum Mountain, một tổ chức Phật giáo có trụ sở tại Đài Loan. Trong thời gian ở Đài Loan, Sheng Yen nổi tiếng là một vị thầy Phật giáo tiến bộ, người tìm cách truyền bá Phật giáo trong một thế giới hiện đại và chịu ảnh hưởng của phương Tây. Tại Đài Loan, ông là một trong bốn bậc thầy Phật giáo hiện đại nổi bật, cùng với Hsing Yun, Cheng Yen và Wei Chueh, thường được gọi là "Tứ Thiên Vương" của Phật giáo Đài Loan. Năm 2000, ông là một trong những diễn giả chính tại Hội nghị Thượng đỉnh Hòa bình Thế giới Thiên niên kỷ của các nhà lãnh đạo tôn giáo và tinh thần được tổ chức tại Liên Hợp Quốc.