Định Kiến

 Cuộc đời là màu đen hay màu hồng không phụ thuộc vào bản thân cuộc đời, mà phụ thuộc vào cách mỗi người nhìn nhận và vào chính con người của mỗi người. Đạo Phật không dạy con người nhìn cuộc đời bằng thái độ bi quan, cũng không khuyến khích yêu đời một cách say đắm. Điều cốt lõi Đức Phật dạy là hãy tập nhìn sự vật đúng như nó vốn là.

Con người thường có 2 cách nhìn về thế giới. Một là nhìn sự vật như chính bản chất của nó. Hai là nhìn sự vật theo điều mình mong muốn hoặc theo những định kiến sẵn có. Khi nhìn thế giới như nó là, tâm ta sẽ nhẹ nhàng và bình an hơn. Ngược lại, khi nhìn theo ý muốn của mình, mỗi người sẽ có một cách nhìn khác nhau vì nhận thức của mỗi người chịu ảnh hưởng bởi sức khỏe, hoàn cảnh, tài chính, trình độ, kinh nghiệm sống và cảm xúc. Chính những yếu tố đó tạo nên những phản ứng khác nhau trước cùng một sự việc.

Người phương Tây có câu nói: "Cuộc đời trước sau vẫn vậy, nhưng điều làm chúng ta khổ là 80% phản ứng tâm lý của mình và chỉ 20% là bản thân vấn đề." Quả thật, cuộc đời vốn không có màu đen hay màu hồng. Khi tâm vui, ta thấy cuộc đời rực rỡ; khi tâm buồn, mọi thứ trở nên u ám. Màu sắc ấy không nằm trong cuộc đời mà nằm trong cách nhìn của mỗi người.

Ngày nay, một số quốc gia đã hợp pháp hóa hình thức trợ tử. Người bệnh chỉ được lựa chọn khi còn minh mẫn và hoàn toàn tự nguyện. Có những người vì quá đau đớn nên mong muốn được ra đi một cách thanh thản. Thế nhưng cũng có những người, dù đang cận kề cái chết, vẫn cố gắng giành giật từng hơi thở để được tiếp tục sống.

Cùng một hoàn cảnh nhưng có hai thái độ hoàn toàn khác nhau. Điều đó cho thấy không có một cách nhìn nào là tuyệt đối đúng cho tất cả mọi người. Mỗi người đều nhìn thế giới qua lăng kính riêng của mình.

Điều này cũng giống như việc nhìn một đám cưới hay một đám tang. Có người xem đám cưới là niềm hạnh phúc lớn nhất, nhưng cũng có người lại lo sợ hôn nhân. Có người thấy đám tang là điều đáng sợ, nhưng cũng có người xem đó là sự giải thoát khỏi những đau khổ của kiếp người. Một câu chuyện dí dỏm từng nói rằng người đàn ông có hai nụ hôn không bao giờ quên: nụ hôn đầu với người mình yêu và nụ hôn của mẹ; đồng thời cũng có hai ngày khó quên nhất: ngày cưới và ngày ly hôn. Qua đó cho thấy không có điều gì trong cuộc đời mang một ý nghĩa cố định, tất cả đều phụ thuộc vào góc nhìn và hoàn cảnh của mỗi người.

Theo quan niệm thông thường, giao thừa là khoảnh khắc chuyển giao giữa năm cũ và năm mới. Nhưng theo tinh thần Phật giáo, giao thừa không chỉ diễn ra một lần trong năm mà diễn ra liên tục trong từng khoảnh khắc của đời sống. Từ vui chuyển sang buồn, từ thiện chuyển sang bất thiện, từ thương sang ghét, từ dễ chịu sang khó chịu… mỗi sự chuyển đổi ấy đều là một lần "giao thừa" của tâm.

Cũng vậy, cái chết không phải chỉ xảy ra khi con người trút hơi thở cuối cùng. Trong từng phút, từng giây, con người luôn trải qua vô số sự sinh và diệt của thân và tâm. Vì không hiểu được quy luật vô thường ấy nên chúng ta thường nghĩ cuộc đời là một dòng chảy liên tục, không thay đổi. Khi học Phật, ta mới nhận ra mọi thứ đều đang biến đổi không ngừng, giống như những mùa mưa nắng nối tiếp nhau, những tờ lịch được treo lên rồi gỡ xuống.

Người thực hành chánh niệm sẽ thấy mọi cảm thọ đều rất ngắn ngủi. Một món ăn ngon với người này chưa chắc đã ngon với người khác. Cái ngon cũng chỉ tồn tại vài giây nơi đầu lưỡi; khi nuốt xuống, tất cả đều trở thành chất dinh dưỡng rồi cuối cùng cũng bị đào thải. Thế nhưng con người lại dành rất nhiều thời gian để theo đuổi những cảm giác ngắn ngủi ấy mà quên mất bản chất vô thường của chúng.

Đức Phật dạy rằng tâm con người luôn vận hành theo bốn hướng chuyển biến.

Thứ nhất, từ xấu chuyển thành từ tốt. Đó là khi một người đang sân hận, ganh ghét hay chấp trước nhưng biết quay về với điều thiện. Đây là sự chuyển hóa khó nhất và thường chỉ xảy ra khi người ấy có ý chí tu tập.

Thứ hai, từ tốt chuyển thành từ xấu. Điều này lại rất dễ xảy ra. Chỉ một lời xúc phạm hay một sự việc trái ý cũng đủ khiến tâm thiện chuyển thành sân hận.

Thứ ba, từ tốt tiếp tục giữ được điều tốt. Đây cũng không phải là điều dễ, bởi việc giữ gìn một tâm thiện lâu dài đòi hỏi sự tỉnh thức và sự rèn luyện liên tục.

Thứ tư, từ xấu tiếp tục chuyển sang xấu. Đây là trạng thái rất phổ biến khi con người để mặc cho tham, sân, si dẫn dắt mà không biết dừng lại.

Vì vậy, người học Phật cần tập sống thiện lành để mỗi ngày buông bớt những gánh nặng trong tâm. Định kiến chính là một trong những gánh nặng ấy. Khi ta nhìn mọi người và mọi sự việc bằng định kiến, ta không còn thấy được sự thật như nó vốn là. Chính định kiến trở thành một nhà tù vô hình giam giữ nhận thức của mình, khiến ta mãi sống trong những phán xét và khổ đau do chính mình tạo ra.