Cảm xúc là gì?

Bạn có bao giờ may mắn gặp một người luôn vui vẻ, nhẹ nhàng và tươi cười chưa?

Họ thường nhìn người khác bằng ánh mắt thiện cảm, dễ dàng ghi nhận những điều tốt đẹp dù rất nhỏ. Có khi bạn làm một việc mà chính bạn cho rằng chẳng có gì đáng kể, vậy mà họ vẫn chân thành khen ngợi và động viên bạn. Nếu bạn gặp được một người như thế, có lẽ bạn thật sự may mắn. Bởi đằng sau sự bình thản và niềm vui của họ có thể là một quá trình rất dài học cách hiểu và làm chủ chính mình.

Họ không phải là những người không biết buồn, không biết giận hay chưa từng đau khổ. Ngược lại, có thể họ đã trải qua rất nhiều điều ấy. Nhưng họ hiểu rằng cảm xúc chỉ là một trạng thái đang xảy ra trong tâm trí mình, chứ không phải toàn bộ con người.

Theo cách nhìn của Phật giáo, người có khả năng làm chủ cảm xúc không phải là người đàn áp hay che giấu cảm xúc, mà là người biết nhận diện, quan sát và không để cảm xúc sai khiến mình. Nếu nói theo một cách gần gũi hơn, đó chính là những “vị Bồ-tát trong đời thường” — những người vẫn sống giữa cuộc đời nhưng không dễ dàng bị những được-mất, khen-chê, vui-buồn kéo đi.

Cảm xúc từ đâu mà có?

Cảm xúc xuất hiện khi chúng ta tiếp nhận một sự việc, rồi tâm trí lập tức diễn giải sự việc ấy theo những gì mình mong muốn, kỳ vọng và tin tưởng.

Cùng một sự việc, nhưng hai người có thể có hai cảm xúc hoàn toàn khác nhau.

Một người được người khác góp ý có thể cảm thấy biết ơn vì nhận ra khuyết điểm của mình. Người khác lại cảm thấy bị xúc phạm và nổi giận.

Tại sao?

Điều làm chúng ta đau khổ đôi khi không hoàn toàn nằm ở sự việc bên ngoài, mà nằm ở cách tâm mình tiếp nhận và diễn giải sự việc ấy.

Chúng ta cũng thường so sánh cuộc đời mình với những người xung quanh. Khi thấy người khác thành công hơn, giàu có hơn, hạnh phúc hơn, chúng ta có thể cảm thấy mình kém may mắn. Từ sự so sánh ấy, lòng ganh tị, mặc cảm hoặc bất mãn có thể xuất hiện.

Có những lúc cảm xúc mạnh đến mức khiến chúng ta hành động ngay lập tức.

Một lời nói của người bạn đời có thể khiến chúng ta nổi giận. Một hành động của người thân có thể khiến chúng ta cảm thấy bị phản bội. Một sự hiểu lầm nhỏ có thể biến thành một cuộc tranh cãi lớn.

Trong Phật giáo, khi tâm bị sự tức giận, bất mãn và chống đối thiêu đốt, đó chính là sân.

Khi sân nổi lên, tâm chúng ta thường muốn phản ứng ngay: muốn nói cho hả giận, muốn làm cho người kia đau, muốn chứng minh mình đúng hoặc muốn rời bỏ tất cả.

Nhưng điều đáng sợ nhất của sân không phải là cảm giác tức giận.

Điều đáng sợ là chúng ta tưởng rằng cảm xúc ấy chính là sự thật và lập tức hành động theo nó.

Cảm xúc không phải là kẻ thù

Cảm xúc, dù tích cực hay tiêu cực, đều có vai trò nhất định trong đời sống.

Niềm vui giúp chúng ta cảm nhận được ý nghĩa của cuộc sống. Nỗi buồn cho chúng ta cơ hội nhìn lại những điều đã mất. Sự tức giận đôi khi cho chúng ta biết rằng một giới hạn nào đó của chúng ta đang bị vi phạm. Cảm giác tội lỗi có thể giúp chúng ta nhận ra sai lầm và thay đổi.

Vấn đề không nằm ở việc chúng ta có cảm xúc.

Vấn đề nằm ở chỗ chúng ta có trở thành nô lệ của cảm xúc hay không.

Nếu tức giận mà biết dừng lại, quan sát và tìm hiểu nguyên nhân của cơn giận, thì cơn giận có thể trở thành một bài học.

Nhưng nếu tức giận rồi lập tức nói những lời làm tổn thương người khác, chúng ta có thể phải mất nhiều năm để sửa chữa hậu quả của vài phút nóng giận.

Vì vậy, học cách làm chủ cảm xúc không có nghĩa là biến mình thành một người lúc nào cũng vui vẻ, bình thản hay không bao giờ nổi giận. Đó là một điều gần như không thể.

Con người vẫn sẽ buồn, vẫn sẽ đau, vẫn sẽ thất vọng và đôi khi sẽ nổi giận. Điều quan trọng là chúng ta nhận biết mình đang cảm thấy gì và không để cảm xúc quyết định thay cho mình. Một người khỏe mạnh về mặt cảm xúc không phải là người lúc nào cũng vui. Họ biết vui khi cần vui, buồn khi cần buồn, tức giận khi cần bảo vệ điều đúng đắn, thất vọng khi gặp thất bại và phấn khởi khi có một cơ hội mới.

Khi hiểu rõ sự khác biệt giữa các loại cảm xúc và chấp nhận những trạng thái đa dạng của tâm trí, chúng ta trở nên linh hoạt hơn trước những biến động của cuộc đời. Vì thế, đừng sợ nỗi buồn. Đừng ghét sự tức giận. Đừng vội xấu hổ vì cảm giác tội lỗi. Và cũng đừng cố giữ mãi niềm vui. Tất cả đều là những trạng thái đến rồi đi. Cảm xúc vốn dĩ là vô thường.

Đây là nơi lời dạy của Phật giáo có thể giúp chúng ta nhìn nhận cảm xúc một cách sâu sắc hơn. Vô thường nghĩa là mọi hiện tượng đều thay đổi, không có gì tồn tại mãi mãi trong cùng một trạng thái. Cảm xúc cũng vậy. Bạn đang tức giận — nhưng cơn giận ấy sẽ không kéo dài mãi. Bạn đang đau khổ — nhưng nỗi đau ấy cũng sẽ thay đổi. Bạn đang hạnh phúc — hãy trân trọng, vì niềm vui ấy cũng sẽ biến chuyển. Bạn đang buồn — cũng không sao. Hãy cho phép mình buồn, nhưng đừng nghĩ rằng “tôi là một người bất hạnh” chỉ vì ngay lúc này bạn đang buồn.

Bạn đang có một cảm xúc, nhưng bạn không phải là cảm xúc đó. Đây là một khác biệt rất quan trọng. Khi tức giận, thay vì nói: “Tôi là người nóng tính”, hãy nhận biết: “Tôi đang tức giận.” Khi buồn, thay vì nghĩ: “Cuộc đời tôi thật vô nghĩa”, hãy nhìn sâu hơn: “Ngay lúc này tôi đang trải qua một nỗi buồn lớn.”

Chỉ một thay đổi nhỏ trong cách nhìn cũng có thể tạo ra khoảng cách giữa ta và cảm xúc của chính ta. Và trong khoảng cách ấy, chúng ta bắt đầu có sự tự do.

Quan sát cảm xúc thay vì chạy trốn khỏi nó

Trong Phật giáo, chúng ta được khuyến khích quay về quan sát chính mình, nhận biết những gì đang xảy ra trong thân và tâm.

Khi giận, biết mình đang giận.

Khi buồn, biết mình đang buồn.

Khi ganh tỵ, biết mình đang ganh tỵ.

Khi sợ hãi, hãy biết rằng mình đang sợ hãi.

Không cần phải lập tức phán xét rằng cảm xúc ấy tốt hay xấu.

Chỉ cần nhìn nó.

Khi chúng ta cố gắng phủ nhận một cảm xúc, cảm xúc ấy không biến mất. Nó chỉ bị đẩy sâu vào tâm thức và chờ đến một thời điểm khác để bộc phát. Ngược lại, khi đủ bình tĩnh để quan sát, chúng ta bắt đầu nhìn thấy những tầng sâu hơn bên dưới cảm xúc ấy.

Bên dưới sự tức giận có thể là một nỗi tổn thương.

Bên dưới sự ghen tỵ có thể là cảm giác mình không đủ tốt.

Bên dưới sự tuyệt vọng có thể là một nỗi sợ hãi rất lớn.

Khi nhìn thấy những tầng sâu đó, chúng ta mới thật sự hiểu về chính mình. Và hiểu mình chính là bước đầu tiên của sự chuyển hóa.

Đừng để cảm xúc quyết định thay cho bạn

Một người trưởng thành về mặt cảm xúc không phải là người không có cảm xúc, mà là người nhận biết cảm xúc của mình nhưng vẫn có khả năng lựa chọn cách hành động.

Bạn có thể tức giận nhưng không cần phải nói những lời cay nghiệt.

Bạn có thể buồn nhưng không cần phải từ bỏ cuộc sống.

Bạn có thể thất vọng nhưng không cần phải kết luận rằng tất cả mọi người đều xấu.

Bạn có thể cảm thấy bị tổn thương nhưng vẫn có thể lựa chọn tha thứ.

Khoảng thời gian giữa “cảm thấy” và “hành động” chính là nơi chúng ta thực hành sự tỉnh thức. Càng biết dừng lại, chúng ta càng có nhiều cơ hội để lựa chọn một hành động sáng suốt hơn.

Chuyển hóa cảm xúc thành trí tuệ

Nếu biết sử dụng đúng cách, mỗi cảm xúc đều có thể trở thành một người thầy.

Sự tức giận cho chúng ta động lực thay đổi một hoàn cảnh không phù hợp.

Nỗi buồn giúp chúng ta chấp nhận những điều không thể thay đổi.

Cảm giác tội lỗi nhắc chúng ta sửa chữa những lỗi lầm.

Sự thất vọng giúp chúng ta nhìn lại những kỳ vọng không thực tế.

Niềm vui mang đến năng lượng để tiếp tục.

Nỗi sợ nhắc chúng ta thận trọng.

Nhưng để cảm xúc trở thành trí tuệ, trước hết chúng ta phải học cách nhìn nhận chúng thay vì bị cuốn đi. Đây là sự khác biệt giữa việc đàn áp cảm xúc và làm chủ cảm xúc.

Đàn áp là tự nói với mình: “Tôi không được giận.”

Làm chủ là nhận biết: “Tôi đang giận. Tôi hiểu cơn giận này đang hiện diện. Nhưng tôi sẽ không để nó quyết định lời nói và hành động của mình.”

Làm chủ cảm xúc là một quá trình tu tập

Điều hướng cảm xúc không phải là khả năng có được chỉ sau một đêm. Đó là một quá trình tu tập lâu dài.

Mỗi lần chúng ta nổi giận mà biết dừng lại trước khi nói một lời gây tổn thương, chúng ta đang tiến bộ.

Mỗi lần chúng ta buồn nhưng không để nỗi buồn kéo vào tuyệt vọng, chúng ta đang tiến bộ.

Mỗi lần chúng ta nhận ra mình đang ganh tỵ, sân hận hay sợ hãi mà vẫn có thể bình tĩnh quan sát thay vì phản ứng ngay lập tức, chúng ta đang tiến bộ.

Rồi một ngày, chúng ta sẽ hiểu rằng bình an không phải là cuộc sống không còn sóng gió. Bình an là khi sóng gió vẫn đến nhưng tâm mình không còn dễ bị cuốn trôi.

Người làm chủ cảm xúc không phải là người lúc nào cũng mỉm cười hay luôn tỏ ra hạnh phúc. Đó là người nhìn thấy nhiều tầng sâu trong chính tâm mình: biết khi nào cần hành động, khi nào cần im lặng; khi nào cần buông bỏ, khi nào cần cố gắng; khi nào nên nói, khi nào nên lắng nghe.

Và quan trọng nhất, họ hiểu rằng mọi cảm xúc đều đến rồi đi, còn sự tỉnh thức mới là thứ giúp chúng ta lựa chọn cách sống. Có lẽ đó mới là ý nghĩa sâu xa của việc tu tập: không phải biến mình thành người không còn cảm xúc, mà là từ một con người từng bị cảm xúc điều khiển, trở thành người có thể nhìn thấy cảm xúc, hiểu được cảm xúc và tự do lựa chọn cách đáp lại chúng.