Tự Cứu Lấy Chính Mình

Bài viết này được ghi lại sau khi tôi lắng nghe những lời chia sẻ của Đức Đạt Lai Lạt Ma về những điều rất bình thường mà con người chúng ta trải qua mỗi ngày. Đó là những lo toan, những tìm kiếm không ngừng, những hy vọng rồi thất vọng nối tiếp nhau trên hành trình sống. Mỗi người đều mang trong lòng những câu hỏi mà đôi khi cả một đời vẫn chưa tìm được câu trả lời trọn vẹn: tại sao ta khổ, tại sao những nỗi đau cũ cứ quay trở lại dưới những hình thức khác nhau, và liệu có một con đường nào giúp ta sống nhẹ nhàng hơn, bình an hơn và tử tế hơn hay không.

Thật ra đây không phải là những câu hỏi mới. Từ hàng ngàn năm trước, con người đã từng ngồi lại, lắng nghe và suy ngẫm về chính những điều ấy. Hơn hai nghìn năm trước, nhiều người đã tìm đến Đức Phật cũng với những thao thức tương tự. Điều kỳ lạ là sau ngần ấy thời gian, những câu hỏi đó vẫn còn nguyên vẹn trong lòng nhân loại. Khi đọc những câu chuyện về cuộc đời và các tiền thân của Đức Phật, ta thường nghĩ đó là những câu chuyện thuộc về một thời đại xa xôi, nhưng nếu nhìn sâu hơn, ta sẽ nhận ra đó không phải là câu chuyện của một người nào khác. Đó là câu chuyện của chính chúng ta, của những lựa chọn giữa thiện và bất thiện, của những giằng co giữa vị tha và ích kỷ, của những khoảnh khắc đứng giữa sợ hãi và can đảm, và của những lần ta tự hỏi liệu mình sẽ chỉ sống cho riêng mình hay đủ rộng lòng để sống vì người khác.

Có lẽ đó cũng là lý do giáo pháp của Đức Phật vẫn còn sức sống cho đến ngày nay. Giáo pháp không tồn tại nhờ nghi lễ, cũng không tồn tại nhờ quyền lực hay sự áp đặt niềm tin, mà tồn tại bởi vì nó chạm đến kinh nghiệm sống thật của con người. Khi ta đau khổ, giáo pháp không yêu cầu ta phải tin ngay lập tức mà chỉ nhẹ nhàng hỏi rằng ta có muốn nhìn sâu hơn vào nguyên nhân của nỗi khổ ấy hay không. Khi ta hạnh phúc, giáo pháp cũng không bảo ta phải nắm giữ niềm vui ấy bằng mọi giá mà chỉ khuyến khích ta quan sát xem niềm vui đó đến từ đâu và liệu có một hạnh phúc nào bền vững hơn không.

Chính vì vậy, trước khi nghe bất kỳ bài pháp nào, điều quan trọng nhất không phải là nội dung của bài pháp mà là động cơ của người nghe. Ta đến đây để làm gì? Để tìm kiếm một sự an ủi tạm thời, để tìm một hệ thống tư tưởng mà mình có thể tin theo, để tích lũy thêm kiến thức, hay đơn giản chỉ vì ta đã quá mệt mỏi và muốn hiểu cuộc đời sâu sắc hơn một chút? Trong truyền thống Phật giáo, người nghe pháp không được xem là người tiếp nhận thụ động. Nghe pháp là một hành động rất chủ động, bởi ta không nghe để tích lũy khái niệm hay để tranh luận đúng sai. Ta nghe với một ước nguyện rất khiêm tốn rằng tâm mình có thể bớt khổ hơn và người khác cũng có thể bớt khổ hơn. Nếu động cơ không trong sáng, ngay cả những giáo lý sâu sắc nhất cũng có thể trở thành nhiên liệu nuôi lớn bản ngã. Nhưng nếu động cơ chân thành, chỉ một câu nói giản dị cũng có thể trở thành hạt giống âm thầm làm thay đổi cả cuộc đời.

Khi nhìn rộng hơn, ta sẽ thấy một điều rất đáng suy ngẫm: dù con người thuộc những tôn giáo khác nhau hay thậm chí không theo bất kỳ tôn giáo nào, những giá trị căn bản mà họ trân trọng thường rất giống nhau. Đó là lòng nhân ái, sự trung thực, tinh thần trách nhiệm và mong muốn không làm tổn hại đến người khác. Điều đó không phải ngẫu nhiên, bởi ngay từ khi sinh ra, không ai có thể tồn tại một mình. Chúng ta lớn lên nhờ vòng tay chăm sóc của người khác, nhờ sự hy sinh của cha mẹ, nhờ tình thương của gia đình và nhờ sự giúp đỡ của biết bao con người mà đôi khi ta chưa từng biết tên. Chính vì thế, tình thương không phải là một lý tưởng xa vời mà là một nhu cầu căn bản của con người. Chúng ta sống được nhờ tình thương, và cũng chính tình thương là nền tảng giúp thế giới này tiếp tục tồn tại.