Bàn về chữ "Diệu" trong Diệu Hữu

Trong Phật giáo Đại thừa có một thuật ngữ rất quen thuộc là Diệu hữu. Nhiều người nghe chữ "Diệu" thường nghĩ đến điều gì huyền bí, thần kỳ. Nhưng trong giáo lý nhà Phật, chữ Diệu không mang ý nghĩa phép màu, mà chỉ sự mầu nhiệm của chân lý, một sự thật rất sâu sắc nhưng cũng rất gần gũi với đời sống.

Diệu hữu là gì?

Diệu hữu có thể hiểu là: mọi sự vật đều hiện hữu, nhưng sự hiện hữu ấy không độc lập, không cố định và không có tự tánh riêng. Vì vậy, nói "có" cũng đúng mà nói "không" cũng đúng.

Ví dụ như một chiếc xe.

Khi nhìn tổng thể, chúng ta gọi đó là chiếc xe. Nhưng nếu tháo rời từng bộ phận như bánh xe, động cơ, vô lăng, khung sườn... thì không còn tìm thấy cái gì gọi là "chiếc xe" nữa. Chỉ còn những bộ phận riêng lẻ.

Như vậy, chiếc xe có vì các bộ phận kết hợp lại mà thành. Nhưng chiếc xe cũng không vì ngoài sự kết hợp ấy, không có một thực thể độc lập nào tên là chiếc xe.

Đó chính là ý nghĩa của Diệu hữu.

Vì sao gọi là "Diệu"?

Điều mầu nhiệm đầu tiên là mọi sự trên thế gian đều do nhân duyên mà hình thành.

Từ mặt trời, mặt trăng, núi cao, biển rộng, cây cỏ, con người cho đến một nụ cười hay một giọt nước đều không tự nhiên mà có. Chúng đều là kết quả của vô số điều kiện kết hợp.

Đức Phật dạy rằng mọi pháp đều vận hành theo nguyên lý duyên khởi.

Có bốn trường hợp căn bản:

Cái này có thì cái kia cũng có.

Cái này không thì cái kia cũng không.

Cái này sinh thì cái kia sinh.

Cái này diệt thì cái kia cũng diệt.

Ví dụ, khi có sức khỏe, có công việc và có điều kiện kinh tế thì cuộc sống sẽ thuận lợi hơn. Ngược lại, khi mất sức khỏe hoặc mất việc làm, nhiều khó khăn sẽ phát sinh.

Ngay cả một nụ cười cũng không phải muốn là có. Khi đang vui, chỉ cần đọc một tin nhắn buồn thì nụ cười lập tức biến mất. Điều đó cho thấy ngay cả cảm xúc cũng do rất nhiều yếu tố tạo thành.

Đó là cái Diệu thứ nhất: mọi sự hiện hữu đều được kiến lập trên vô số nhân duyên.

Cái Diệu thứ hai

Điều kỳ diệu tiếp theo là tuy mọi việc được tạo thành từ những điều kiện rất đơn giản, nhưng sự kết hợp ấy lại vô cùng tinh tế.

Một chiếc lá nhỏ tưởng như bình thường nhưng cần có đất, nước, ánh sáng, không khí, thời gian và biết bao điều kiện khác mới có thể xuất hiện.

Một giọt nước cũng là kết quả của cả một chu trình thiên nhiên rộng lớn.

Một hạt cát nhỏ bé cũng mang trong nó lịch sử của đất đá, gió, nước và thời gian.

Nhìn bề ngoài chúng rất nhỏ, nhưng phía sau là cả một mạng lưới nhân duyên vô cùng rộng lớn. Đó chính là ý nghĩa của chữ Diệu.

Hiện tượng và bản thể

Đức Phật cũng dạy rằng mọi sự vật đều có hai mặt.

Một mặt là hiện tượng, tức hình thức bên ngoài mà mắt ta nhìn thấy.

Một mặt là bản thể, tức bản chất bên trong.

Ví dụ, sóng là hiện tượng còn nước là bản thể.

Con người cũng vậy.

Nhìn bên ngoài có nam, nữ, đẹp, xấu, cao, thấp, trắng, đen... Nhưng nếu nhìn sâu vào bên trong thì cấu tạo cơ thể của mọi người đều gần giống nhau: đều có tim, phổi, gan, xương, máu...

Cho nên những gì mắt thấy chỉ là bề mặt. Còn bản chất của sự vật luôn sâu hơn rất nhiều.

Các nhà khoa học cũng cho rằng điều con người nhận biết về thế giới chỉ là một phần rất nhỏ của thực tại.

Vì vậy, học Phật là học cách nhìn vượt qua hình tướng bên ngoài để thấy được bản chất do duyên hợp mà thành.

Ý nghĩa của Diệu hữu trong đời sống

Khi hiểu Diệu hữu, chúng ta sẽ bớt chấp trước.

Ta không còn quá tự hào về thành công vì biết rằng thành công là kết quả của rất nhiều điều kiện.

Ta cũng không quá tuyệt vọng trước thất bại vì hiểu rằng chỉ cần các điều kiện thay đổi thì hoàn cảnh cũng sẽ thay đổi.

Điều mình thích hôm nay, ngày mai có thể không còn thích nữa.

Điều mình cho là khổ, có khi lại là điều người khác mong có được.

Ví dụ, một người ly hôn có thể xem đó là đau khổ, nhưng người khác lại xây dựng được một gia đình hạnh phúc với chính người đó. Không phải bản thân sự việc quyết định hạnh phúc hay đau khổ, mà chính là nhân duyên và cách nhìn của mỗi người.

Vì thế, Diệu hữu giúp chúng ta sống khiêm tốn hơn, bớt cố chấp hơn và biết trân trọng mọi nhân duyên trong cuộc sống.

Kết luận

Cho nên, chữ Diệu trong Diệu hữu không phải là điều huyền bí hay phép màu. Chữ Diệu chính là sự mầu nhiệm của quy luật duyên khởi. Mọi sự vật trên thế gian đều đang hiện hữu, nhưng sự hiện hữu ấy không độc lập, mà được hình thành bởi vô số nhân duyên. Khi nhân duyên hội đủ thì sự vật xuất hiện; khi nhân duyên tan rã thì sự vật cũng thay đổi hoặc mất đi.

Hiểu được điều đó, chúng ta sẽ không còn chấp vào cái "có" hay sợ hãi cái "mất". Ta cũng không còn quá tự hào khi thành công, vì biết rằng thành công là kết quả của rất nhiều điều kiện; cũng không quá tuyệt vọng khi thất bại, vì chỉ cần nhân duyên thay đổi thì hoàn cảnh cũng sẽ đổi thay.

Diệu hữu còn giúp chúng ta nhìn sâu hơn vào cuộc sống. Đằng sau mỗi con người, mỗi sự việc và mỗi hoàn cảnh đều có những nguyên nhân và điều kiện mà ta chưa thấy hết. Vì vậy, thay vì vội vàng phán xét, ta học cách quan sát bằng trí tuệ và lòng từ bi.

Khi hiểu được chữ Diệu, ta sẽ biết trân trọng từng nhân duyên đang có, sống khiêm tốn hơn, biết ơn hơn và buông bớt những chấp thủ. Đó chính là ý nghĩa thực tiễn của Diệu hữu trong đời sống tu học.

Bài viết đựoc viết lại theo sự hiểu biết nông cạn của tôi sau khi nghe sư Giác Khang giảng. Bạn có thể tìm hiểu thêm về bài pháp thoại này để tự mình tìm ra cho mình câu trả lời thích hợp nhất