Làm sao để hết khổ?

Ai trong chúng ta cũng mong muốn được hạnh phúc và tránh khổ đau. Nhưng muốn hết khổ thì trước hết cần hiểu khổ là gì và nguồn gốc của khổ từ đâu mà có.

Theo cách nhìn của người đời, khổ thường được chia thành hai loại:

Khổ gần là những nỗi khổ đang xảy ra trong hiện tại như bệnh tật, nghèo khó, thất bại, mất mát, bị người khác hiểu lầm, gia đình bất hòa...

Khổ xa là những điều lo lắng có thể xảy đến trong tương lai như tuổi già, bệnh nặng, cái chết hay những biến cố chưa biết trước.

Đối với người chưa hiểu Phật pháp, hai nỗi khổ này chỉ giới hạn trong một đời người. Họ cho rằng cuộc sống có lúc vui, lúc khổ; có hạnh phúc rồi cũng có đau buồn.

Nhưng khi học Phật, chúng ta nhìn sâu hơn. Đức Phật dạy rằng mọi hiện hữu trong luân hồi đều mang bản chất của khổ. Cái gọi là hạnh phúc của thế gian chỉ là sự dễ chịu tạm thời, không bền vững. Khi điều mình yêu thích thay đổi hoặc mất đi thì khổ đau lại xuất hiện.

Khổ của quả và khổ của nhân

Người học Phật không chỉ sợ những khổ đau đang gánh chịu mà còn thấy được nguyên nhân tạo ra khổ.

Khổ của quả là những gì chúng ta đang nhận lãnh do nghiệp quá khứ, như sinh ra làm nam hay nữ, khỏe mạnh hay bệnh tật, giàu hay nghèo, đẹp hay xấu, thông minh hay chậm chạp. Những điều này là kết quả của nghiệp đã tạo.

Nhưng còn có một loại khổ sâu xa hơn, gọi là khổ của nhân.

Đó là ngay trong từng ngày, tâm chúng ta luôn bị chi phối bởi tham muốn và chống đối: thích cái này, ghét cái kia; muốn giữ điều mình yêu và tìm cách tránh điều mình không thích. Chính những tâm lý ấy là hạt giống tiếp tục tạo nghiệp và kéo dài vòng luân hồi.

Người chưa biết Phật pháp thường chỉ sợ quả báo như nghèo đói, bệnh tật, tai tiếng, kiện tụng hay tù tội. Nhưng người học Phật hiểu rằng điều đáng sợ hơn chính là những phiền não đang sinh khởi trong tâm mỗi ngày. Bởi còn tham, còn sân, còn si thì còn tiếp tục tạo nhân cho những khổ đau trong tương lai.

Vì vậy, khổ gần không chỉ là những điều xảy ra bên ngoài mà còn là sự giằng co không ngừng giữa thích và ghét trong chính tâm mình.

Còn khổ xa không chỉ là những khó khăn của tuổi già hay tương lai trong đời này, mà còn là sự tiếp tục luân hồi sau khi thân này chấm dứt.

Gốc rễ của mọi khổ đau là vô minh

Theo lời Đức Phật, mọi khổ đau đều bắt đầu từ vô minh, tức là không thấy đúng bốn sự thật mà Ngài đã giác ngộ, gọi là Tứ Thánh Đế.

Thứ nhất: Khổ đế

Mọi pháp hữu vi đều vô thường và đều mang bản chất của khổ.

Không chỉ nước mắt mới là khổ mà ngay cả nụ cười cũng là khổ vì nó không tồn tại mãi. Không chỉ gai góc là khổ mà ngay cả bông hoa cũng khổ vì rồi cũng sẽ tàn. Điều gì có sinh thì sẽ có diệt, nên tất cả đều không thể đem lại hạnh phúc bền vững.

Thứ hai: Tập đế

Nguyên nhân của khổ chính là sự tham ái.

Chúng ta luôn nghĩ rằng nếu có được điều mình thích thì sẽ hạnh phúc. Nhưng càng thích thì càng bị ràng buộc. Mỗi lần bám víu vào một người, một vật hay một cảm giác dễ chịu, chúng ta đang gieo thêm nhân của khổ.

Thứ ba: Diệt đế

Khổ chỉ thật sự chấm dứt khi tham ái chấm dứt.

Người đời tin rằng có được điều mình thích và tránh được điều mình ghét là hết khổ. Nhưng Đức Phật dạy rằng chỉ khi tâm không còn bị lôi kéo bởi sự thích và ghét thì mới có giải thoát thật sự.

Không phải vì có nhiều hơn mà hết khổ, mà vì không còn chấp trước nên không còn khổ.

Thứ tư: Đạo đế

Con đường đưa đến chấm dứt khổ đau là sống đúng theo Chánh pháp, cụ thể là thực hành Bát Chánh Đạo.

Bát Chánh Đạo giúp chúng ta có nhận thức đúng, suy nghĩ đúng, lời nói đúng, hành động đúng và sống đúng. Nhờ đó, tham, sân, si dần được chuyển hóa và khổ đau cũng dần chấm dứt.

Vô minh biểu hiện như thế nào?

Vô minh không chỉ là thiếu kiến thức, mà còn là những phiền não luôn che lấp tâm mình.

Đó là tham, sân, si, là lòng ham muốn, sự nóng giận và mê lầm.

Đó còn là những chướng ngại như dục vọng, sân hận, hôn trầm, lười biếng, tâm luôn phóng dật, cứ mãi tiếc nuối quá khứ hoặc lo lắng về tương lai.

Một biểu hiện quan trọng khác là hoài nghi: không biết mình là ai, sống để làm gì, chết rồi sẽ đi về đâu; nghi ngờ Tam bảo, nghi ngờ con đường giác ngộ và nghi ngờ lời Phật dạy. Những nghi hoặc ấy khiến con người mãi sống trong bất an và khổ sở.

Muốn hết khổ phải bắt đầu từ đâu?

Đức Phật dạy: "Hãy tự mình thắp đuốc lên mà đi."

Điều đó không có nghĩa là tự tu tập mà không cần ai hướng dẫn. Người học Phật vẫn cần lắng nghe Chánh pháp, đọc kinh, nghe giảng và học hỏi từ các bậc thiện tri thức. Tuy nhiên, không ai có thể tu thay cho mình. Mỗi người phải tự chuyển hóa chính tâm mình.

Mỗi khi giảm được một chút tham, một chút sân hay một chút si thì những phiền não khác cũng yếu dần.

Ngược lại, chỉ cần nuôi dưỡng một chút phiền não thì nó sẽ tiếp tục sinh ra nhiều phiền não khác.

Vì vậy, hạnh phúc hay khổ đau của mỗi người không hoàn toàn do hoàn cảnh quyết định mà chủ yếu do cách chúng ta nhận thức, suy nghĩ và hành động.

Khi hiểu được bản chất của khổ, thấy rõ nguyên nhân của khổ và kiên trì thực hành theo lời Phật dạy, chúng ta sẽ từng bước đi trên con đường chấm dứt khổ đau và đạt được sự an lạc chân thật.

+++ Bài viết này đựoc tôi viết lại sau khi nghe bài pháp thoại của sư Giác Nguyên . Các bạn có thể tìm nghe trên các trang youtube để hiểu thêm theo cách nhận thức của các bạn