Phật ở đâu?

 "Phật ở đâu?" Đây là một câu hỏi tưởng chừng rất đơn giản đối với người Phật tử, nhưng lại rất ít người thật sự trả lời được.

Hằng ngày, chúng ta đến chùa, thắp hương, cúng dường, lễ Phật, niệm Phật. Thế nhưng, đã bao giờ chúng ta tự hỏi: Phật là gì? Phật ở đâu? Và Phật có đang hiện hữu trong chính tâm mình không?

Nhiều người lễ Phật, thờ Phật, xưng niệm danh hiệu Phật rất thành kính, nhưng lại chưa hiểu ý nghĩa của việc mình đang làm. Đó là một điều đáng tiếc. Bởi giữa người chỉ niệm Phật theo thói quen và người niệm Phật với sự hiểu biết về giáo pháp của Đức Phật là một khoảng cách rất lớn. Công đức không chỉ nằm ở lời niệm, mà còn ở sự chuyển hóa của nhận thức và tâm hành.

Dĩ nhiên, trình độ hiểu biết của mỗi người không giống nhau. Không ai có thể hiểu giáo pháp một cách trọn vẹn ngay từ đầu. Nhưng ít nhất, người Phật tử cần hiểu những điều căn bản: Vì sao mình quy y? Vì sao mình lễ Phật? Mình học theo điều gì của Đức Phật?

Điều này cũng giống như chữ hiếu.

Ai cũng nói đến hiếu đạo, nhưng cách báo hiếu của mỗi người lại rất khác nhau. Có người chăm lo đời sống vật chất cho cha mẹ. Có người quan tâm đến đời sống tinh thần. Có người hướng cha mẹ đến đời sống tâm linh để gieo duyên với Tam bảo. Có người thương nhớ cha mẹ suốt đời sau khi các ngài qua đời. Nhưng cũng có người chỉ sau một thời gian ngắn đã quên mất, bởi trong suốt cuộc đời họ chưa từng thật sự sống gần gũi và thấu hiểu cha mẹ. Thậm chí, có người khi cha mẹ còn sống lại bỏ mặc, hoặc vì nhiều lý do mà giao hết trách nhiệm chăm sóc cho người khác.

Chữ hiếu vì thế không chỉ nằm ở hành động bên ngoài, mà còn ở tấm lòng và sự thấu hiểu. Việc lễ Phật cũng vậy. Điều quan trọng không phải là lạy bao nhiêu lạy, mà là ta hiểu gì về Đức Phật và có thực hành lời dạy của Ngài hay không.

Chỉ một chữ "Phật" thôi cũng đã hàm chứa toàn bộ tinh thần của Phật giáo.

Trong truyền thống Nam truyền, người Phật tử thường tụng:

"Con xin kính lễ Đức Thế Tôn, bậc A-la-hán, bậc Chánh Đẳng Chánh Giác."

Chúng ta đọc câu ấy mỗi ngày, nhưng nếu chỉ đọc cho xong thì đó mới chỉ là hình thức. Điều quan trọng là phải hiểu ý nghĩa đằng sau những danh hiệu ấy.

Theo kinh điển, Đức Phật đản sinh, thành đạo và nhập Niết-bàn đều vào ngày trăng tròn. Sau khi thành đạo dưới cội Bồ-đề, Đức Phật đã tập hợp Tăng đoàn và thuyết giảng những cốt lõi của giáo pháp. Trong suốt 45 năm hoằng pháp sau đó, Ngài chỉ triển khai sâu rộng hơn những nguyên lý căn bản ấy.

Tinh yếu của giáo pháp được tóm lược trong bài kệ:

Không làm các điều ác.

Thành tựu các hạnh lành.

Giữ tâm ý trong sạch.

Đó là cốt tủy của đạo Phật.

Tuy nhiên, người học Phật càng sâu thì càng thấy ba câu kệ này mang nhiều tầng ý nghĩa.

"Không làm các điều ác" không chỉ là không giết người, cướp của hay gây hại cho người khác. Sâu hơn là không nói lời làm người khác bị tổn thương. Sâu hơn nữa là không nuôi dưỡng những ý nghĩ bất thiện trong tâm. Và theo cách giải thích của nhiều bậc thiền sư, ngay cả tâm chấp trước, tham cầu trong vòng sinh tử cũng cần được nhận diện và buông bỏ.

"Thành tựu các hạnh lành" cũng không chỉ là bố thí hay làm việc thiện để cầu phước báo đời này hoặc đời sau. Hạnh lành cao nhất là mọi việc thiện đều được thực hiện bằng tâm trong sáng, không chấp công, không mong cầu, hướng đến sự giải thoát khỏi tham, sân và si.

Còn "Giữ tâm ý trong sạch" chính là nền tảng của mọi sự tu tập. Khi tâm thanh tịnh thì lời nói và hành động cũng tự nhiên thanh tịnh.

Hiểu được như vậy, việc lễ Phật sẽ không còn là cầu xin, mà là học theo Đức Phật.

Lạy Phật, trước hết là phát nguyện:

Con lạy Đức Thế Tôn. Dù Ngài không cho con những điều con mong muốn, Ngài vẫn dạy con buông bỏ những điều không đáng mong cầu.

Lạy Phật lần thứ hai:

Con lạy Đức Thế Tôn. Dù Ngài không thể giúp con tránh khỏi cái chết, Ngài vẫn dạy con sống mà không còn sợ chết.

Lạy Phật lần thứ ba:

Con lạy Đức Thế Tôn. Dù Ngài không thể nắm tay đưa con đi khắp thế gian, Ngài vẫn dạy con rằng ở đâu cũng có thể là con đường tu tập nếu tâm mình được chuyển hóa.

Đó mới là ý nghĩa sâu xa của việc làm lễ Phật.

Nếu chỉ đến trước tượng Phật để cầu tài lộc, cầu bình an, cầu tình duyên, cầu mọi điều theo ý mình mà không chịu học và thực hành giáo pháp, thì việc lễ Phật vẫn chỉ dừng lại ở hình thức.

Đức Thế Tôn là bậc đã viên mãn mọi công đức và trí tuệ. Dù trong Tăng đoàn có rất nhiều vị đệ tử trí nhớ phi thường, trí tuệ xuất chúng, các ngài vẫn không thể sánh bằng Đức Phật, bởi trí tuệ giác ngộ của Ngài là viên mãn.

Vì vậy, người Phật tử cần học giáo lý. Không phải để tích lũy kiến thức, mà để giáo pháp dần trở thành nếp sống hằng ngày. Khi hiểu đúng, việc lễ Phật, cúng dường, bố thí hay giúp người sẽ không còn là những việc làm mang tính cầu phước, mà trở thành biểu hiện tự nhiên của một tâm trí biết sống theo lời Phật dạy.

Đến lúc ấy, ta sẽ không còn phải hỏi: "Phật ở đâu?"

Bởi Phật không chỉ ở trong chùa, không chỉ ở trên bàn thờ hay trong pho tượng. Phật hiện hữu trong mỗi khoảnh khắc tỉnh thức, trong mỗi suy nghĩ thiện lành và trong mỗi hành động đúng với Chánh pháp.

Khi giáo pháp đã thấm vào đời sống, dù không còn nhìn thấy Đức Phật bằng mắt, ta vẫn luôn cảm nhận được Ngài đang ở trong chính tâm mình.