Chúng ta thường gọi một người hay giúp đỡ người khác, làm từ thiện hoặc sẵn lòng hỗ trợ những người đang gặp khó khăn là “mạnh thường quân”. Nhưng ít ai dừng lại để tự hỏi: Vì sao tên của một con người sống cách chúng ta hàng nghìn năm lại trở thành danh từ để chỉ những người có lòng giúp đỡ người khác?
Câu chuyện về Mạnh Thường Quân không chỉ kể về một người giàu có hay hào hiệp. Sâu xa hơn, đó là câu chuyện về nhân nghĩa, nhân phẩm và giá trị thật của một con người khi tiền bạc, quyền lực và địa vị không còn bảo vệ họ nữa.
Mạnh Thường Quân, tên thật là Điền Văn, là một nhân vật nổi tiếng thời Chiến Quốc. Ông xuất thân quyền quý, giàu có và từng giữ chức Tể tướng nước Tề. Ông nổi tiếng vì chiêu hiền đãi sĩ và nuôi hơn 3 nghìn môn khách trong nhà.
Nhưng trong số hàng nghìn người ấy, không phải ai cũng đến vì tài năng hay vì tình nghĩa. Có người thật sự có tài, có người chỉ đến vì miếng ăn, vì lợi ích và vì muốn dựa vào quyền thế của ông.
Một hôm, Phùng Hoan tìm đến xin làm môn khách. Mạnh Thường Quân hỏi:
“Ông có tài năng gì đặc biệt không?”
Phùng Hoan trả lời rất thẳng thắn:
“Thưa, tôi chẳng có tài cán gì cả.”
Mạnh Thường Quân không đuổi ông đi mà vẫn cho ông ở lại. Mạnh Thường Quân nuôi hơn 3.000 thực khách nên chi phí rất lớn, bỗng lỏc không đủ chi phí, phải dựa vào tiền thuê đất đai ở Tiết Địa. Có một năm tiền thuê đất không thu được, Mạnh Thường Quân bèn cử Phùng Hoan đi đòi. Trước khi đi, Phùng Hoan hỏi Mạnh Thường Quân: “Khi tôi trở về, ông có muốn tôi đem quà gì về không, thưa chủ nhân?”. Mạnh Thường Quân ngẫm nghĩ rồi nói: “Ông cứ xem ở đây thiếu thứ gì thì đem về “.
Phùng Hoan đến Tiết Địa và tận mắt chứng kiến cảnh người dân đang đói khổ vì thiên tai, mùa màng thất bát. Người dân không phải không muốn trả nợ, mà thực sự không còn khả năng trả. Ông hiểu rằng nếu lúc này cứ ép họ trả nợ, những người dân ấy có thể mất đi những thứ cuối cùng để có thể sinh tồn.
Vì vậy, Phùng Hoan nhân danh Mạnh Thường Quân tuyên bố xóa nợ cho dân và đốt toàn bộ giấy tờ vay nợ.
Khi trở về, ông kể lại toàn bộ sự việc.
Mạnh Thường Quân nổi giận:
“Ta bảo ông đi thu nợ, sao ông lại tự ý đốt hết giấy tờ?”
Phùng Hoan bình thản đáp:
“Trước khi đi, ngài bảo tôi xem nơi này thiếu thứ gì thì đem về. Tôi đã nhìn khắp nơi và thấy nơi này chẳng thiếu tiền bạc, cũng chẳng thiếu lương thực hay tài sản. Chỉ thiếu một thứ — nhân nghĩa. Vì vậy, tôi đã thay ngài mua về hai chữ ấy.”
Mạnh Thường Quân tức giận nhưng không thể nói gì.
Khi Mạnh Thường Quân bị Tề Vương nghi ngờ và cách chức, những môn khách từng sống trong nhà ông lần lượt bỏ đi. Khi quyền lực không còn, những người từng vây quanh ông cũng không còn ở đó. Chỉ có Phùng Hoan vẫn ở lại. Mạnh Thường Quân phải trở về Tiết Địa. Điều khiến ông xúc động không phải là cảnh nghèo khó của mình, mà là cảnh người dân Tiết Địa nghe tin ông trở về, đã dắt theo gia đình, con cái đi hàng trăm dặm để đón ông.
Nhìn cảnh ấy, ông rưng rưng nước mắt và nói với Phùng Hoan:
“Nhân nghĩa mà ông đã dành cho ta, nay ta mới thực sự cảm nhận được.”
Qua câu chuyện này, có lẽ câu hỏi lớn nhất là nhân nghĩa là gì?
Mạnh Thường Quân có tiền nên có thể nuôi ba nghìn môn khách.
Nhưng nuôi người và được người thật lòng kính trọng là hai chuyện khác nhau.
Khi còn tiền và quyền lực, ông có rất nhiều người bên cạnh. Nhưng khi quyền lực mất đi, phần lớn những người ấy cũng rời bỏ ông.
Điều đó đặt ra một câu hỏi rất đáng suy ngẫm:
Những người đang ở bên cạnh ta hôm nay là vì quý trọng con người ta hay vì những gì ta đang có?
Tiền bạc có thể khiến người khác đến gần.
Địa vị có thể khiến người khác kính nể.
Quyền lực có thể khiến người khác phục tùng.
Nhưng không có thứ nào trong ba thứ ấy bảo đảm rằng người khác sẽ giữ nghĩa với ta khi ta không còn gì để cho họ.
Nhân nghĩa thì khác.
Nhân nghĩa không phải là cho người khác thật nhiều tiền. Cũng không phải là làm từ thiện để được ca ngợi. Nhân nghĩa đôi khi chỉ đơn giản là biết nhìn thấy nỗi khổ của người khác trước khi nhìn thấy món nợ của họ.
Phùng Hoan nhìn thấy điều đó.
Ông không chỉ nhìn thấy những tờ giấy ghi nợ. Ông nhìn thấy những con người đang đói khổ phía sau những món nợ ấy. Và chính hành động ấy đã biến một món nợ tiền bạc thành một món nợ ân tình.
Nhân phẩm có thể được nhìn thấy rõ nhất khi con người mất đi quyền lực
Câu chuyện còn đặt ra một vấn đề sâu sắc hơn: Nhân phẩm của một con người nằm ở đâu?
Có phải nằm ở chức vụ không? Ở tài sản? Ở số lượng người kính nể mình? Mình nên đối xử với những người không mang lại lợi ích cho mình như thế nào?
Đây là một câu hỏi rất đáng để mỗi người tự hỏi.
Bởi khi một người giàu có giúp đỡ một người nghèo, người giàu có thể nghĩ rằng mình đang ban ơn.
Nhưng đôi khi chính người được giúp lại đang trao cho người giúp một thứ quý giá hơn rất nhiều: cơ hội để trở thành một con người có nhân nghĩa. Trong câu chuyện này, Mạnh Thường Quân tưởng rằng mình là người ban tiền bạc cho người khác. Nhưng cuối cùng, chính người dân Tiết Địa lại cho ông thấy giá trị của tình nghĩa.
Ông từng nuôi hàng nghìn môn khách. Nhưng khi mất quyền lực, ông mới biết rằng một người ở lại vì nghĩa có giá trị hơn hàng nghìn người ở lại vì lợi ích.
Giúp người là để người nhớ đến mình, hay để mình trở thành người tốt hơn?
Đây cũng là một vấn đề đáng tranh luận.
Ngày nay, khi nói đến từ thiện, chúng ta thường quan tâm đến việc cho bao nhiêu, giúp được bao nhiêu người, xây được bao nhiêu căn nhà, trao được bao nhiêu tiền.
Nhưng có một câu hỏi khác ít được đặt ra:
Sau khi cho đi, người cho có trở thành một con người nhân hậu hơn không?
Nếu giúp người chỉ để được khen ngợi, để xây dựng danh tiếng, để được người khác biết đến, thì hành động ấy vẫn có thể mang lại lợi ích cho người nhận. Nhưng giá trị đạo đức của nó có thể là một vấn đề khác để chúng ta suy ngẫm.
Bởi nhân nghĩa không chỉ nằm ở những gì chúng ta cho đi, mà còn nằm ở tâm thế khi chúng ta cho đi.
Cho người khác tiền chưa chắc đã là nhân nghĩa.
Nhưng biết tôn trọng phẩm giá của người đang nhận sự giúp đỡ, không làm họ cảm thấy thấp kém, không dùng sự giúp đỡ để khống chế hay đòi hỏi họ phải mang ơn mình — đó mới là một chiều sâu khác của lòng nhân.
Có những món nợ không nên thu
Mạnh Thường Quân sai người đi thu tiền.
Phùng Hoan lại thu về một thứ khác.
Ông không thu tiền của dân, mà thu lòng người.
Và điều kỳ lạ là món “tài sản” ấy không nằm trong kho bạc, không ghi trên sổ sách, nhưng nhiều năm sau lại trở thành thứ bảo vệ Mạnh Thường Quân khi ông mất quyền lực.
Điều này khiến chúng ta có thể đặt ra một câu hỏi:
Trong cuộc đời, có phải mọi món nợ đều cần phải được trả không?
Có những món nợ tiền bạc có thể tính bằng con số.
Nhưng có những món nợ tình người không thể tính bằng tiền.
Có khi hôm nay ta giúp một người vượt qua một khoảnh khắc khó khăn. Nhiều năm sau, họ chẳng trả lại cho ta đồng nào. Nhưng điều đó không có nghĩa là những gì ta làm đã mất đi giá trị.
Bởi có những thứ được trao đi không phải để lấy lại.
Một bữa cơm cho người đói, một bàn tay đưa ra khi người khác ngã xuống, một lần tha thứ khi người khác đang tuyệt vọng — đôi khi chính là những điều làm nên giá trị của một đời người.
Nhưng nhân nghĩa có phải là cho đi tất cả không?
Đây cũng là một điểm rất đáng để tranh luận.
Câu chuyện không nhất thiết muốn nói rằng cứ xóa nợ cho tất cả mọi người là đúng, hay rằng người có tiền phải luôn luôn cho đi.
Nếu hiểu nhân nghĩa đơn giản là “cứ cho đi”, chúng ta có thể biến lòng tốt thành sự dễ dãi.
Nhân nghĩa cũng cần đi cùng trí tuệ và sự công bằng.
Giúp một người đang gặp thiên tai, bất hạnh là một chuyện.
Nuôi dưỡng sự lười biếng, lợi dụng hoặc hành vi cố tình trốn tránh trách nhiệm là chuyện khác.
Vì vậy, nhân nghĩa không chỉ là lòng thương, mà còn là khả năng nhìn đúng hoàn cảnh, hiểu đúng con người và biết điều gì thực sự giúp ích cho họ.
Đôi khi cho tiền là giúp.
Đôi khi không cho tiền mới là giúp.
Đôi khi tha thứ là nhân nghĩa.
Nhưng đôi khi đặt ra một giới hạn rõ ràng cũng là nhân nghĩa.
Điều quan trọng là ta hành động vì lợi ích chân thật của con người, chứ không phải chỉ để thỏa mãn cảm giác mình là người tốt.
Cuối cùng, điều gì còn lại khi chúng ta không còn tiền và quyền lực?
Có lẽ đây là câu hỏi sâu sắc nhất mà câu chuyện Mạnh Thường Quân để lại.
Một ngày nào đó, tiền bạc có thể mất đi. Chức vụ có thể mất. Danh tiếng có thể phai. Sức khỏe có thể suy giảm. Những người từng vây quanh chúng ta có thể lần lượt rời đi.
Khi ấy, điều gì sẽ còn lại?
Có thể chỉ còn cách chúng ta đã từng đối xử với người khác.
Mạnh Thường Quân từng có ba nghìn môn khách, nhưng cuối cùng ông mới nhận ra rằng không phải số lượng người đi theo mình quyết định giá trị của mình.
Khi quyền lực mất đi, những người vì lợi ích sẽ rời bỏ ông.
Nhưng những người từng nhận được sự tử tế chân thành lại nhớ đến ông.
Và vì thế, câu chuyện này có thể được hiểu như một lời nhắc nhở:
Tiền bạc có thể mua được sự hiện diện của con người, nhưng nhân nghĩa mới có thể giữ được lòng người.
Có thể chúng ta không giàu như Mạnh Thường Quân.
Không có hàng nghìn môn khách.
Không có quyền lực hay địa vị.
Nhưng mỗi người đều có một “Tiết Địa” của riêng mình — đó là gia đình, bạn bè, hàng xóm, đồng nghiệp và những người chúng ta gặp trong cuộc đời.
Câu hỏi không phải là:
“Tôi đã giúp được bao nhiêu người?”
Mà có lẽ nên là:
“Khi tôi không còn gì để cho họ, liệu còn ai nhớ đến tôi với lòng biết ơn và tình nghĩa?”
Và sâu xa hơn nữa:
“Khi tôi bước qua cuộc đời của một người khác, tôi đã để lại trong họ một món nợ, một vết thương, hay một chút ấm áp của tình người?”
Đó có lẽ mới là giá trị thật sự của nhân phẩm và nhân nghĩa.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét