Thứ Bảy, 21 tháng 11, 2026

Trên Đường Giải Thoát


Hôm nay thời tiết thật đẹp. Chúng ta nhận thấy tâm trí con người bị ảnh hưởng và chi phối như thế nào bởi ánh nắng mặt trời. Vào một ngày nắng đẹp ở Anh, tôi luôn có cảm giác rằng ánh nắng mặt trời mang lại hạnh phúc cho tâm trí của mọi người. Cảm giác như có điều gì đó rạng rỡ trong không khí, và điều đó khiến tôi nghĩ rằng có lẽ nhiều người đang có một tâm trạng rất hạnh phúc ngay lúc này, và tôi cũng đang chia sẻ điều đó với họ. Tôi nghĩ đó là điều rất tự nhiên, và mọi người sẽ hòa thuận hơn khi chúng ta hạnh phúc. Khi tâm trí khổ sở, thật khó để kết nối với mọi người. Trên thực tế, chúng ta thậm chí không để ý đến những người xung quanh.


Vậy nên khi mây kéo đến, điều gì sẽ xảy ra với tâm trí chúng ta?


Toàn bộ giáo lý của Đức Phật là về việc tìm kiếm một loại hạnh phúc khác với hạnh phúc thông thường. Hạnh phúc thông thường chỉ sinh ra khổ sở và những trải nghiệm không thỏa mãn. Chúng ta có xu hướng trở thành chuyên gia trong loại hạnh phúc có điều kiện này; không phải là một hạnh phúc ổn định, cơ bản, mà là một hạnh phúc rất có điều kiện, phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Một số điều đó lành mạnh và có ích, những điều khác lại khá tai hại và có thể dẫn chúng ta đến sự khốn khổ, bệnh tật, nghiện ngập và ám ảnh hơn.


Giáo lý Phật giáo là một bản đồ rõ ràng dẫn đến sức khỏe. Con đường Phật giáo chỉ ra rất rõ ràng tâm trí bị bệnh ở đâu và chỉ ra con đường đưa tâm trí trở lại trạng thái khỏe mạnh.


Có nhiều khía cạnh của con đường này. Trong những năm đầu tu tập, một trong những giáo lý quan trọng đầu tiên tôi học được từ Ajahn Sumedho là cách tiếp cận con đường với một tâm trí khéo léo, và điều đó có nghĩa là Chánh Kiến. Chánh Kiến, theo cách Luang Por Sumedho diễn đạt, khá khác so với những gì bạn đọc trong các sách Phật giáo truyền thống. Ngài diễn đạt Chánh Kiến là khả năng nhìn nhận cuộc sống như nó vốn có và đơn giản là học hỏi từ cuộc sống; không rơi vào cạm bẫy của sự phán xét, chỉ trích, mong muốn mọi thứ khác đi, hay cảm thấy bất mãn liên tục – chỉ cần học cách đón nhận cuộc sống như nó vốn có, sống với cuộc sống như nó vốn có. Đây là bước đầu tiên hướng tới việc sống trong thực tại, chứ không phải trong những giấc mơ dễ dàng biến thành ác mộng. Tôi chắc chắn bạn đã biết điều này rồi. Nhưng giấc mơ chỉ biến thành ác mộng khi bạn đồng nhất bản thân với chúng. Nếu bạn không đồng nhất với chúng, bạn thực sự có thể cảm nhận được sự tự do trong tâm hồn; bạn có thể trải qua cả những cơn ác mộng và những giấc mơ đẹp, mà không cần phụ thuộc vào bất kỳ điều nào trong số đó để hạnh phúc.


Đây là Chánh Kiến: nhìn cuộc sống như nó vốn có, biết cuộc sống như nó vốn có, trải nghiệm cuộc sống như nó vốn có và buông bỏ. Đây không phải là "tôi" đang làm điều gì đó, mà là một sự nhìn nhận rõ ràng. Chính sự tỉnh thức là điều cho phép tâm trí buông bỏ.


Chúng ta sử dụng giáo lý này như một cánh cửa dẫn vào việc học tập. Phương pháp này rất khoan dung, chấp nhận, nhân từ và từ bi. Nó không phải là một phương pháp tiếp tục chia rẽ, mổ xẻ, phán xét và chỉ trích. Đó là một phương pháp bao quát, toàn diện, lành mạnh; một phương pháp không tranh chấp, như Ajahn Sumedho đã mô tả. Chúng ta không tranh chấp với thực tại hiện tại, chúng ta có thể chỉ nhìn mọi thứ như chúng vốn có. Nhưng điều này không dễ dàng.


Để nhìn thấy một điều gì đó như nó vốn có, cần phải có những điều kiện nhất định. Chúng ta cần học cách trân trọng ý nghĩa của sự tĩnh lặng. Tĩnh lặng không phải là mục đích tự thân. Nhưng tĩnh lặng nghĩa là gì? Đơn giản có nghĩa là bạn ngừng chuyển động theo những chuyển động của tâm trí. Bạn ngừng tự làm mình xáo trộn bởi những gì đang xáo trộn trong chính mình. Bạn ngừng bối rối bởi những gì đang bối rối trong chính mình. Bạn ngừng bất hạnh bởi những gì đang bất hạnh trong chính mình. “Nhìn thấy” là trạng thái phát sinh tự nhiên khi chúng ta đạt đến trạng thái “dừng lại”. “Nhìn thấy” là một tâm trí không chuyển động. Nó đã dừng lại. Nó ở đây, ngay bây giờ.


Có nhiều phương pháp thiền định khác nhau, nhiều kỹ thuật khác nhau, nhiều giáo lý khác nhau. Tôi nên thực hành samatha hay vipassanā? Tôi nên quan sát hơi thở? Và nếu tôi quan sát hơi thở, tôi nên quan sát ở mũi hay ở bụng? Hay tôi nên sử dụng âm thanh của sự im lặng, hay một câu thần chú? Có rất nhiều phương pháp và kỹ thuật và chúng ta có thể bị cám dỗ bởi chúng. Chúng ta có thể thích thú khi thực hành ānāpānasati, thiền chánh niệm về hơi thở. Thật thú vị khi quan sát những gì tâm trí làm khi ta niệm thần chú, lặp đi lặp lại những từ ngữ. Tâm trí làm gì khi thân thể chỉ thở bằng mũi hoặc bằng bụng? Tâm trí làm gì khi chỉ lắng nghe âm thanh của sự tĩnh lặng? Bạn bắt đầu thấy được đối tượng của thiền định là gì.


Đối tượng thiền định của tôi hướng đến cái đã tĩnh lặng, đã bất động. Điều này được gọi là thiền định tĩnh tại, hay làm cho tâm trí tĩnh lặng, tức là thực hành samatha. Có nhiều phương pháp để làm cho tâm trí tĩnh lặng. Nó có thể là một khía cạnh của sự tập trung, tập trung vào một đối tượng.


Rồi bạn có thực hành vipassanā. Vipassanā liên quan đến sự khám phá. Bạn đang khám phá tâm trí và nhìn thấy kết quả của sự khám phá đó. Khi bạn khám phá bằng Chánh Kiến, bạn sẽ thấy rõ ràng những gì Đức Phật gọi là Ba Đặc Tính của Hiện tượng: tất cả đều vô thường, tất cả đều không thỏa mãn và mãi mãi... Vậy nên, điều chúng ta gọi là Vipassanā thực chất là kết quả của việc khám phá tâm trí. Nó không phải là một trường phái Phật giáo cụ thể. Vipassanā có nghĩa là nhìn sâu sắc, hiểu biết thấu đáo, có thể nhìn thấy rõ ràng. Khi bạn nhìn thấy rõ ràng, bạn có thể tiếp cận thực tại hiện tại. Và đó không phải là điều bạn tưởng tượng. Đó không phải là điều bạn phải tin. Đó là điều bạn nhìn thấy rõ ràng. Vipassanā là một lời mời gọi khám phá. ‘Điều này có thỏa mãn hay không thỏa mãn?’ Có thể bạn nghĩ rằng lòng tham là vô cùng thỏa mãn. Có thể bạn nghĩ rằng đối tượng của lòng tham đã được thỏa mãn. Mặt khác, có thể bạn thấy rằng cảm giác tham lam nảy sinh trong lòng không hề tĩnh lặng hay an yên. Đức Phật mời gọi chúng ta thực sự xem xét những kích thích của thế giới dục vọng này. Ngài hướng sự chú ý của chúng ta đến mối nguy hiểm khi tin vào thế giới này. Đức Phật khuyến khích chúng ta thực sự áp dụng sự chú ý, tâm trí đặt câu hỏi và sự điều tra của mình vào thế giới dục vọng và sự phức tạp của nó. Liệu đây có thực sự là thế giới thỏa mãn mà chúng ta đang tìm kiếm?

Có rất nhiều thứ trần tục mà chúng ta đồng nhất với, và rất nhiều vật thể mà chúng ta khao khát. Hãy bắt đầu đưa tâm trí của bạn vào trạng thái thiền định và thực hành thiền. Nếu một kỹ thuật nào đó hiệu quả với bạn, hãy sử dụng kỹ thuật đó. Không cần phải có ý kiến ​​​​về các kỹ thuật khác. Không có một cách thức cụ thể nào để thực hành Phật giáo. Chúng ta có thể rất bám chấp vào quan điểm của mình về thực hành: ‘bạn phải thực hành ānāpānasati, nếu không bạn không thể là một Phật tử’; ‘bạn phải đọc kinh điển’; ‘bạn phải thực hành kỹ thuật này, nếu không bạn đang làm sai.’ Những quan điểm này có thể rất mạnh mẽ, rất vững chắc, rất cô đọng. Và chúng ta có thể giữ chúng liên quan đến bản thân, liên quan đến thực hành của chính mình: ‘Đây là con đường của tôi, đó là con đường duy nhất dành cho tôi’; ‘đây là quan điểm của tôi, đó là quan điểm duy nhất’; ‘đây là thế giới của tôi, không có thế giới nào khác phù hợp với tôi.’ Điều đó có thể đúng, nhưng luôn đáng để tìm hiểu. Luôn đáng để đặt câu hỏi: liệu nó có thực sự đúng không?


Phật giáo một cách tự nhiên dẫn bạn đến trạng thái đặt câu hỏi. Thực hành cơ bản là nhìn vào công cụ tạo ra mọi thứ, tạo ra thế giới. Công cụ đó là nguồn gốc. Nó là thứ tạo ra thế giới trong bạn. Và thứ tạo ra chính là ảo tưởng.


Sự thấu hiểu này có thể thực sự gây chán nản cho người phương Tây, bởi vì chúng ta quá quen với việc sáng tạo và phát minh ra mọi thứ. Chúng ta thực sự có thể khá nghiện cả thế giới sáng tạo. Tôi nhớ khi còn trẻ, khi tôi làm biên đạo múa, tôi nghĩ thật tuyệt vời nếu có một thứ gì đó được gọi là "sáng tạo" hoặc nếu ai đó là "người sáng tạo". Nhưng có một câu hỏi cứ lặp đi lặp lại mà tôi sợ phải trả lời: ai đang sáng tạo? Tôi trở thành một ni cô Phật giáo vì tôi nhận ra rằng không ai đang sáng tạo. Tin rằng người sáng tạo duy nhất trong thế giới của chúng ta là ảo tưởng(avijjā), không được xã hội chúng ta đón nhận tốt đẹp, phải không?

Khi Đức Phật nói về sự sáng tạo, Ngài không nói về sự sáng tạo một tâm trí giác ngộ. Tâm trí được tạo ra là một tâm trí bị ràng buộc: bị ràng buộc bởi ảo tưởng, bị ràng buộc bởi cá tính, bị ràng buộc bởi quan điểm, ý kiến và chấp trước. Tâm trí giải thoát là một công cụ tự do, mở lòng đón nhận mọi điều đến.


Những ai là nghệ sĩ có lẽ đã từng trải qua nỗi lo lắng khi nghĩ rằng mình không bao giờ có thể tạo ra bất cứ điều gì mới mẻ vì mọi thứ trên thế giới này đã được tạo ra rồi. Mọi thứ đã được thực hiện rồi. Mọi thứ đã được viết ra rồi. ‘Tôi có thể mang đến điều gì? Tôi có thể tạo ra điều gì mới mẻ?’ Tôi từng thấy điều đó thật sự chán nản, bởi vì tôi không cảm thấy có bất cứ điều gì mới mẻ mà tôi có thể làm được. Sau bao nhiêu thế kỷ và thiên niên kỷ, tất cả những bộ óc vĩ đại từng sống đều đã tạo ra những tác phẩm nghệ thuật và triết học tuyệt đẹp, và chẳng còn gì để tạo ra nữa.

Điều thú vị là, sự tĩnh lặng có cách giúp ta cảm thấy được kết nối. Chúng ta nhận thấy tâm trí mình im lặng, và đột nhiên ta như trở về nhà. Phần lớn thời gian, các giác quan của chúng ta đưa ta "ra ngoài". Chúng ta không nhận ra rằng thực ra thế giới bắt đầu từ trái tim/tâm trí (citta) của chúng ta và được kích hoạt bởi những điều "bên ngoài". Các giác quan và đối tượng của chúng liên tục kích hoạt citta của chúng ta, vì vậy khi ta đưa chúng vào trạng thái tĩnh lặng và bình yên, ta có cơ hội nhìn vào những gì đang kích hoạt mình. Điều này cho ta cơ hội hiểu được những kích hoạt đó bị ảnh hưởng như thế nào bởi thế giới bên ngoài và cách ta phản ứng với chúng. Phần lớn thời gian, chúng ta có xu hướng đổ lỗi cho những gì bên ngoài bản thân; chúng ta đổ lỗi cho con người, đổ lỗi cho hoàn cảnh, đổ lỗi cho thế giới. Chúng ta vẫn chưa thấy rõ rằng những gì biểu hiện ra bên ngoài phần lớn là sự phản ánh của chính tâm trí chúng ta.

Phải mất một thời gian để nhận ra rằng mọi thứ xảy ra với chúng ta đều xuất phát từ tâm trí, được tạo ra bởi tâm trí và do tâm trí tạo nên. Nhưng ban đầu điều đó không rõ ràng, bởi vì là con người, chúng ta có quá nhiều thứ diễn ra trong tâm trí. Suốt nhiều thập kỷ, tôi không hiểu làm thế nào để thực sự biết chắc chắn rằng những gì tôi thấy bên ngoài chính là tâm trí của tôi. Chúng ta vật lộn rất nhiều vì sự thiếu rõ ràng đó. Chúng ta không nhìn thấy rõ ràng cách cơ thể và tâm trí phản ứng với mọi thứ. Đó là một thế giới rất phức tạp. Chúng ta phản ứng hai lần với mọi thứ. Chúng ta phản ứng rồi lại phản ứng lần nữa. Chúng ta thấy mình bị mắc kẹt trong những phản ứng. Nhưng đó không phải lỗi của chúng ta. Không có ai để đổ lỗi. Nếu muốn đổ lỗi cho điều gì đó, chúng ta nên đổ lỗi cho Đức Phật. Khi tôi nhận ra điều này, khi tôi ngừng tự trách mình, tôi đã tìm thấy sự tự do. Đó là sự tự do khi nhận ra rằng bạn có thể hoàn toàn chịu trách nhiệm về tâm trí của mình.


Những gì chúng ta gọi là tâm trí con người về cơ bản là một thứ khá mù quáng. Bạn không thể tự trách mình vì sự mù quáng đó. Bạn không hề yêu cầu mình bị mù. Bạn không hề mời sự mù quáng vào cuộc đời mình. Sự mù quáng chỉ đến cùng với bạn và cơ thể bạn. Vì vậy, bạn không thể thực sự cảm thấy tồi tệ về điều đó. Đó là lý do tại sao Đức Phật không coi trọng vấn đề tội lỗi. Thay vào đó, ông hướng sự chú ý của chúng ta đến việc nghiên cứu, điều tra, tìm hiểu những cơ chế này, những tác nhân kích hoạt này, những phản ứng này, và khả năng phản ứng này. Khi chúng ta nghiên cứu về tâm trí, chúng ta đang bước vào một lĩnh vực nghiên cứu rộng lớn.

Trong Phật giáo, bởi vì chúng ta trải nghiệm tâm trí và sử dụng cuộc sống và tâm trí của mình để nhìn thấy và hiểu thế giới, chúng ta bắt đầu thực sự biết điều gì là may mắn. Về cơ bản, nó có nghĩa là hạnh phúc hoặc công đức. Đức Phật nói: “Này các tỳ kheo, đừng sợ công đức. Công đức là một từ khác để chỉ hạnh phúc.” Tôi đã rất ngạc nhiên khi đọc điều đó. Ai cũng quen thuộc với hạnh phúc. Ai cũng có thể hiểu từ đó. “Công đức là một điều may mắn. Công đức là một từ khác dùng để chỉ hạnh phúc. Đừng sợ công đức. Hãy dâng cho mình những điều may mắn bằng cách tạo công đức.” Được chứ? Có hạnh phúc trong công đức: hạnh phúc của việc tích lũy những điều kiện tốt, tích lũy những gốc rễ tốt, những yếu tố tốt, những kinh nghiệm tốt. Tất cả những điều đó mang lại hạnh phúc cho tâm hồn chúng ta. Đó là lý do tại sao công đức là một từ khác dùng để chỉ hạnh phúc.


Hãy nhớ rằng, những phương pháp này cung cấp cho chúng ta rất nhiều công cụ mà chúng ta có thể sử dụng, nhưng đó vẫn chưa phải là giải thoát. Giải thoát là khi chúng ta bắt đầu buông bỏ, khi chúng ta bắt đầu giải phóng tâm hồn bằng cách từ bỏ tất cả những điều dư thừa trong tâm trí. Chúng ta có rất nhiều điều dư thừa khiến chúng ta đau khổ: trầm cảm, tuyệt vọng, thiếu tự tin, sợ hãi, lo lắng. Chúng ta thường nghĩ, ‘Ôi, có điều gì đó không ổn với mình.’ Không. Chẳng có gì sai với chúng ta cả. Càng lớn tuổi, tôi càng nhận ra rõ hơn rằng cuộc sống của con người thực sự rất khó khăn. Chúng ta có quá nhiều việc phải làm, quá nhiều thứ phải lo toan chỉ để tồn tại về mặt vật chất. Rồi chúng ta còn phải chăm sóc người khác. Một số người trong chúng ta phải kết hôn, chăm sóc con cái, chó mèo, nhà cửa, xe cộ và tài khoản ngân hàng. Chẳng có gì sai với điều đó cả. Chỉ là sống một cuộc sống con người thực sự không dễ dàng. Nó đòi hỏi rất nhiều năng lượng để lo toan tất cả những việc này. Nó không nhất thiết là trở ngại cho sự giải thoát, nhưng nếu bạn cảm thấy cuộc sống của mình khó khăn và phiền muộn, đừng tự trách mình; đó chỉ là cuộc sống của con người mà thôi. Bạn đang sống một cuộc sống con người, và nó là như vậy.

Vậy nên tôi xin kết thúc bằng điều này: hy vọng bạn có thể tìm được sự bình an. Bạn có thể chấp nhận thân phận con người, chấp nhận niềm vui và nỗi khổ của cuộc sống, và tiếp tục nuôi dưỡng lòng biết ơn sâu sắc đối với giáo lý của Đức Phật vì đã giúp chúng ta sống cuộc đời này với cảm giác rằng cuộc đời này đáng sống. Cuộc sống không cần phải có ý nghĩa. Tôi nghĩ việc tìm kiếm ý nghĩa khá khó khăn. Chúng ta không bao giờ tìm thấy ý nghĩa. Ý nghĩa chính của cuộc sống – chỉ đơn giản là làm người và khám phá cuộc sống của mình để hiểu tại sao mình được sinh ra, mình được sinh ra như thế nào, và tận dụng tối đa cuộc sống khi còn sống.


Pháp thoại của sư cô Ajahn Sundarā (2015)

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét

Trên Đường Giải Thoát

Hôm nay thời tiết thật đẹp. Chúng ta nhận thấy tâm trí con người bị ảnh hưởng và chi phối như thế nào bởi ánh nắng mặt trời. Vào một ngày nắ...