BÍ MẬT ĐẰNG SAU NHỮNG CÂU CHUYỆN CƯỜI

Nếu tôi kể một câu chuyện cười, bạn sẽ cười vì sao? Điều gì xảy ra? Cơ chế bên trong là gì? Sự mong đợi được tạo ra, bạn bắt đầu mong đợi. Tâm trí bạn bắt đầu tìm kiếm xem kết cục sẽ là gì, và bạn không thể hình dung ra kết cục.

Chuyện cười diễn biến theo hai hướng: Đầu tiên, nó diễn biến theo hướng hợp lý, Bạn có thể hình dung nó. Nếu chuyện cười đi vào bản thể hợp lý đến cùng thì sẽ không có tiếng cười. Bỗng nhiên, chuyện cười có bước ngoặt trở nên phi lý, một điều gì đó bạn không thể hình dung ra. Và khi chuyện cười có bước ngoặt và kết quả trở nên phi lý, thì sự mong chờ, sự căng thẳng đã có trong bạn đột nhiên bùng nổ. Bạn thư giãn, tiếng cười bật ra từ bạn.

Cười là thư giãn, nhưng căng thẳng là cần thiết. Câu chuyện tạo ra tâm trạng mong đợi, căng thẳng. Bây giờ bạn bắt đầu cảm thấy cao trào, một cái gì đó sẽ xảy ra. Xương sống của bạn thẳng đứng giống các bậc thầy Yoga, tâm trí bạn không còn ý nghĩ; toàn bộ con người bạn đang chờ đợi, tất cả mọi năng lượng đang hướng tới điểm kết. Và mọi điều bạn hình dung sẽ không xảy ra.

Đột nhiên, một điều gì đó xảy ra mà tâm trí không thể hình dung; một điều gì đó ngớ ngẩn, phi logic, bất hợp lý. Cuối cùng, bước ngoặt đó, điểm nút đó là điều mà đầu óc logic không thể nghĩ tới, Bạn bùng nổ. Toàn bộ năng lượng đã trở thành cột trụ bên trong, Đột nhiên, bạn thư giãn. Con người buồn chán, do vậy, anh ta cần cười. Anh ta càng buồn chán thì anh ta sẽ càng cần đến cười, nếu không, anh ta không thể tồn tại.

Osho

Đoạn thuyết giảng này của Osho có thể được hiểu theo nhiều tầng nghĩa. Nếu đọc theo nghĩa đen thì dễ dẫn đến kết luận "phải căng thẳng mới cười được", nhưng đó không hẳn là điều ông muốn nói.

Có thể tách thành ba ý:

Tiếng cười thường xuất hiện khi kỳ vọng bị phá vỡ

Đây là ý khá gần với nhiều lý thuyết hài hước hiện đại.

Khi nghe một câu chuyện cười, não bộ liên tục dự đoán những diễn biến tiếp theo. Ban đầu câu chuyện đi theo logic thông thường nên bạn nghĩ mình biết nó sẽ kết thúc thế nào. Đến cuối, câu chuyện rẽ sang một hướng bất ngờ. Không phải "cập nhật" mô hình của mình ngay lập tức, và phản ứng đó có thể được thể hiện bằng tiếng cười.

Ví dụ đơn giản:

"Bác sĩ bảo tôi phải tập thể dục mỗi ngày.

Thế là từ hôm qua tôi ngồi xem người khác chạy bộ."

Điểm gây cười nằm ở chỗ người nghe mặc định "tập thể dục" nghĩa là tự mình vận động, nhưng câu cuối lại phá vỡ kỳ vọng đó.

"Căng thẳng" ở đây không nhất thiết là stress

Osho dùng từ "căng thẳng" (tension) theo nghĩa rất rộng.

Đó không phải là sự lo âu hay áp lực cuộc sống, mà là trạng thái:

tò mò,

chờ đợi,

tập trung,

não đang cố dự đoán điều sẽ xảy ra.

Khi câu chuyện kết thúc bất ngờ, trạng thái chờ đợi ấy được giải tỏa, khiến xuất hiện cảm giác nhẹ nhõm và tiếng cười.

Vì vậy, con người không nhất thiết phải sống căng thẳng mới có thể cười.

Có phải chuyện cười luôn phi logic không?

Không hoàn toàn.

Đúng hơn là chúng phá vỡ logic mà người nghe đang kỳ vọng, chứ không phải hoàn toàn vô nghĩa.

Nếu một câu chuyện hoàn toàn vô nghĩa ngay từ đầu, thì nhiều người sẽ không cười vì họ không có kỳ vọng nào để bị phá vỡ.

Ví dụ:

"Con mèo uống cà phê rồi biến thành cái ghế."

Đa số sẽ thấy khó hiểu hơn là buồn cười.

Trong khi đó:

"Anh ấy nói sẽ bỏ điện thoại để sống tối giản.

Sau đó mua thêm một điện thoại để quản lý chiếc điện thoại cũ."

Đây vẫn có logic nội tại, nhưng kết thúc lại đi ngược với kỳ vọng nên dễ gây cười.

Điều Osho muốn nhấn mạnh sâu hơn

Osho thường dùng những hiện tượng đời thường để nói về tâm thức.

Ông muốn chỉ ra rằng:

Tâm trí luôn sống bằng dự đoán và suy nghĩ.

Khi dự đoán đó đột ngột sụp đổ, suy nghĩ bị ngắt quãng trong khoảnh khắc.

Trong khoảnh khắc đó chỉ còn sự hiện diện thuần túy, và tiếng cười bùng lên như một sự giải phóng.

Đó là lý do ông rất thích dùng các câu chuyện cười trong các bài giảng: không chỉ để giải trí mà còn để tạo ra một khoảnh khắc mà tư duy logic tạm dừng.

Tuy nhiên, quan điểm này không phải là lời giải thích duy nhất

Trong tâm lý học, tiếng cười còn được giải thích theo nhiều cách khác:

Lý thuyết bất ngờ (incongruity theory): cười khi có sự không khớp giữa kỳ vọng và thực tế.

Lý thuyết giải tỏa (relief theory): cười giúp giải tỏa căng thẳng tâm lý (điều này gần với quan điểm của Osho và cũng gần với quan điểm của Freud).

Lý thuyết ưu thế (superiority theory): cười vì cảm thấy mình ở vị thế tốt hơn hoặc chứng kiến sự vụng về của người khác.

Vì vậy, đoạn của Osho không nên được hiểu là một quy luật tuyệt đối rằng "muốn cười thì phải căng thẳng". Nó là một mô tả về một cơ chế phổ biến trong nhiều câu chuyện cười: tạo ra kỳ vọng, rồi phá vỡ kỳ vọng để tạo nên sự giải tỏa. Điều này giải thích được rất nhiều, nhưng không giải thích được tất cả các kiểu hài hước.