Khi mới học Phật, chúng ta thường nghĩ bố thí đơn giản là đem tiền bạc, thức ăn, vật chất hoặc công sức của mình cho người khác. Nhưng trong lời dạy của Đức Phật, bố thí không chỉ nằm ở vật được cho, mà quan trọng hơn là tâm của người cho, đối tượng được cho và cách chúng ta tiếp tục sống sau khi cho.
Vì vậy, học về bố thí cũng chính là học cách nhìn lại cuộc đời và tâm trí của chính mình.
1. Bố thí không chỉ là cho vật chất
Trong giáo pháp của Đức Phật, một sự bố thí có giá trị không chỉ được quyết định bởi món quà lớn hay nhỏ. Một bát cơm, một củ khoai, một lời động viên hay một sự giúp đỡ đúng lúc đều có thể trở thành việc thiện nếu được thực hiện bằng tâm chân thành.
Điều quan trọng trước hết là tâm trí của người bố thí.
Một người bố thí đúng pháp cần có ba niềm hoan hỷ:
Trước khi bố thí, khởi tâm vui vẻ, muốn đem điều tốt đẹp đến cho người khác.
Trong khi bố thí, tâm vẫn hoan hỷ, không miễn cưỡng, không khinh miệt người nhận.
Sau khi bố thí, khi nhớ lại việc mình đã làm, dù một năm, năm năm hay mười năm sau, vẫn cảm thấy vui vì mình đã từng làm một việc thiện. Điều này rất quan trọng. Bởi vì nếu trước khi cho thì vui, trong lúc cho thì vui, nhưng sau đó lại hối tiếc, kể công hoặc luôn nghĩ: “Tại sao mình lại cho người đó nhiều như vậy?”, thì tâm bố thí đã bắt đầu bị pha trộn bởi tham, sân và sự dính mắc. Cho nên, bố thí không chỉ là trao một vật từ tay mình sang tay người khác; bố thí còn là một cơ hội để mình luyện tập tâm.
2. Người nhận cũng là một yếu tố quan trọng
Trong giáo pháp, Đức Phật cũng nói đến phẩm chất của người nhận sự cúng dường. Một người có đời sống tu tập chân chính là đoạn trừ tham, sân, si và sống bằng giới, định, tuệ, có thể trở thành một đối tượng cúng dường cao quý. Bởi vì sự cúng dường ấy không chỉ dừng lại ở người nhận mà còn có thể trở thành duyên để những điều thiện tiếp tục lan tỏa.
Người tu không nên nhìn sự cúng dường như một món lợi riêng cho mình. Khi nhận được sự cúng dường, người tu cần biết an trú trong tâm từ, nghĩa là không chỉ nghĩ: “Mong người đang cúng dường cho tôi được nhiều phước”, mà rộng hơn:
Mong cho người ấy và vô lượng chúng sanh đều được an lạc, biết sống trong nhân lành và gặt hái quả lành. Nhân lành có thể là từ bi, trí tuệ, chánh niệm, khiêm nhẫn và không gây tổn hại cho người khác. Quả lành là đời sống ngày càng nhẹ nhàng, an ổn và tự do hơn cả về thân lẫn tâm.
Ngày xưa, khi chư Tăng đi khất thực, dù nhận được một bát cơm hay một củ khoai, việc ấy cũng không chỉ được nhìn như một sự trao đổi vật chất. Người nhận biết hướng tâm đến sự tu tập và hồi hướng điều thiện đến tất cả chúng sanh. Đó chính là ý nghĩa sâu xa của việc cúng dường: người cho tạo duyên lành, người nhận tiếp tục tu tập và làm cho duyên lành ấy lan rộng ra không chỉ là ngưòi cho mà tất cả chúng sanh.
3. Đã được làm người, hãy học cách sống như một con người
Trong kinh điển, Đức Phật dạy rằng được sinh làm người là điều rất khó. Vì vậy, khi đã có được thân người, chúng ta cần biết sử dụng đời sống này để tu tập, chứ không nên chỉ sống theo bản năng.
Có người mang thân người nhưng lại sống như ngạ quỷ: lúc nào cũng muốn có thêm, muốn sở hữu nhiều hơn, không bao giờ cảm thấy đủ. Có rồi vẫn muốn thêm, giàu rồi vẫn sợ thiếu, có một thứ lại muốn mười thứ. Tâm luôn đói khát dù vật chất có nhiều đến đâu.
Có người mang thân người nhưng lại sống như A-tu-la: cả đời bị thù hận, ganh ghét, hơn thua và sân giận chi phối. Người khác thành công thì khó chịu, người khác được khen thì không vui, luôn muốn chứng minh mình đúng và người khác sai.
Có người lại sống theo kiểu bầy đàn, bị đám đông lôi kéo, không biết tự suy xét, không biết đâu là thiện, đâu là bất thiện.
Nhưng cũng có người mang thân người mà biết nghĩ đến người khác, biết thương người, biết làm điều thiện. Người ấy đang sống gần với đời sống của chư thiên.
Có người lại nhìn thấy rõ hơn nữa rằng cuộc đời là vô thường, mọi thứ đều thay đổi, không có gì thật sự là “của tôi” để mình có thể nắm giữ mãi mãi. Người ấy đang bắt đầu sống bằng trí tuệ của bậc thánh.
Như vậy, tu tập không phải là chờ đến khi chết mới được đi về một cảnh giới nào đó. Tu tập bắt đầu ngay từ cách chúng ta sống hằng ngày.
4. Tình thương cũng có nhiều mức độ
Có thể hình dung quá trình mở rộng lòng thương của con người qua năm mức độ:
Thứ nhất: chỉ biết có bản thân mình.
Thứ hai: biết quan tâm đến những người thân thuộc, những người xung quanh mình.
Thứ ba: biết thương cả những người mình không quen biết.
Thứ tư: có thể thương được người đang là kẻ thù của bạn bè mình.
Thứ năm: có thể thương được cả người mà mình xem là kẻ thù.
Đây là một quá trình tu tập rất sâu. Người mới học Phật không cần ép mình phải thương tất cả mọi người ngay lập tức. Chỉ cần bắt đầu bằng việc nhìn lại tâm trí mình.
Khi khởi tâm ác, chính mình là người chịu khổ trước tiên. Khi sân giận, cơ thể căng thẳng, tâm trí bất an. Khi ganh ghét, chính mình mất đi sự bình an. Khi muốn trả thù, chính mình lại bị nhốt trong oán hận.
Ngược lại, khi khởi một tâm lành, ngay trong giây phút đó tâm đã nhẹ nhàng hơn.
Vì vậy, người học Phật cần tập nhận biết:
Tâm ác đưa đến khổ. Tâm lành đưa đến an.
Đó là điều rất căn bản nhưng vô cùng quan trọng đối với người mới tu.
5. Làm thiện nhưng đừng dính mắc vào quả thiện
Khi bố thí, chúng ta đang gieo một nhân lành.
Nhưng cần phân biệt giữa việc làm thiện và việc dính mắc vào quả của việc thiện.
Ví dụ, chúng ta bố thí vì muốn giúp đỡ một người đang gặp khó khăn. Đó là một tâm thiện.
Nhưng nếu sau đó chúng ta luôn nghĩ:
“Bao giờ tôi mới được giàu?”
“Bao giờ tôi mới được mọi người biết đến?”
“Bao giờ tôi được trả lại?”
“Người khác phải biết ơn tôi!”
Thì tâm bố thí ban đầu đã bắt đầu bị pha trộn bởi sự mong cầu.
Theo nhân quả, việc thiện có thể mang đến những quả lành như đời sống thuận lợi hơn, giàu có hơn, được người khác quý trọng hoặc có nhiều cơ hội tốt hơn. Nhưng người tu cần học cách không nắm giữ những quả ấy làm “cái tôi” của mình.
Làm thiện thì cứ làm thiện.
Quả xấu thì biết đó là quả xấu.
Quả xấu đi thì biết đó là quả đã thay đổi.
Không vì được quả lành mà kiêu ngạo, cũng không vì gặp quả xấu mà tuyệt vọng.
6. Quả xấu cũng là một bài học cho người tu
Người chưa tu khi gặp điều không vừa ý thường lập tức nổi giận, than trách, sợ hãi hoặc tìm người để đổ lỗi. Người tu tập cũng có thể buồn, có thể đau, có thể gặp khó khăn. Nhưng họ học cách nhìn vào hoàn cảnh ấy như một cơ hội để kiểm chứng sự tu tập của chính mình.
Khi bị người khác xúc phạm, mình có giữ được chánh niệm không?
Khi mất tiền, mình có giữ được tâm bình an không?
Khi bị hiểu lầm, mình có lập tức nổi sân không?
Khi được khen, mình có trở nên kiêu ngạo không?
Khi được nhiều người yêu quý, mình có bắt đầu chấp vào danh tiếng không?
Đó mới là nơi việc tu thật sự diễn ra.
Bởi vì nếu chỉ ngồi trong chùa, nghe pháp và đọc kinh mà tâm chưa từng được thử thách trong đời sống thì chúng ta vẫn chưa biết sự tu tập của mình sâu đến đâu. Mỗi hoàn cảnh xảy đến đều có thể trở thành một bài học kinh nghiệm cho sự tu tập.
7. Tu tập là học cách xử lý trần cảnh
Cuộc đời có vui có buồn, có được có mất, có người thương mình và cũng có người không thích mình.
Chúng ta không thể kiểm soát tất cả những điều xảy ra bên ngoài. Nhưng chúng ta có thể học cách chuyển hóa thái độ và cách phản ứng của chính mình.
Cùng một sự việc, hai người có thể có hai cách nhìn hoàn toàn khác nhau.
Một người gặp thất bại thì cho rằng: “Cuộc đời tôi đã hết.”
Một người khác lại nghĩ: “Đây là cơ hội để tôi nhìn lại bản thân và học thêm một điều.” Sự việc có thể giống nhau, nhưng cách tiếp nhận khác nhau thì khổ đau cũng khác nhau. Vì vậy, tu tập không có nghĩa là làm cho cuộc đời không còn những nghịch cảnh. Tu tập là làm cho tâm mình có khả năng đứng vững trước thuận cảnh và nghịch cảnh.
Khi được thì không quá say đắm.
Khi mất thì không quá tuyệt vọng.
Khi được khen thì không kiêu.
Khi bị chê thì không sân.
Khi gặp quả lành thì không dính mắc.
Khi gặp quả xấu thì không oán trách.
Đó chính là quá trình rèn luyện tâm trí.
8. Nếu chưa gặp được một bậc đáng kính để cúng dường thì sao?
Có một điều rất thực tế mà người học Phật cần ghi nhớ: nếu chúng ta may mắn gặp được một bậc xứng đáng để cúng dường, hãy trân trọng cơ hội ấy. Nhưng nếu chưa gặp được, chúng ta vẫn có thể bắt đầu bằng cách tự mình trở thành một người xứng đáng.
Điều đó bắt đầu từ sự tu tập hằng ngày.
Khi nhận được một điều tốt đẹp, hãy biết hồi hướng. Khi được người khác giúp đỡ, hãy biết ơn. Khi có khả năng giúp người khác, hãy biết chia sẻ. Khi nhận sự cúng dường, đừng khởi tâm tham muốn, mà hãy dùng những gì nhận được để nuôi dưỡng đời sống chân chính. Khi làm được một việc thiện, đừng giữ riêng công đức ấy cho mình, mà hãy khởi tâm mong điều lành lan tỏa đến nhiều người.
Đó chính là cách chúng ta chuyển việc bố thí từ một hành động bên ngoài thành một đời sống bên trong—một sự tu tập âm thầm nhưng bền bỉ, giúp chính mình trở thành người gieo nhân lành, xứng đáng để người khác đặt niềm tin và gửi gắm sự cúng dường.
9. Điều quan trọng nhất: hãy trở thành người gieo nhân lành
Có thể chúng ta không sinh ra trong một gia đình giàu có, nhưng điều đó không ngăn cản chúng ta trở thành những người gieo những hạt giống giàu có về lòng từ, trí tuệ và phước lành. Cái giàu mà người tu hướng đến không chỉ là tiền bạc, mà còn là sự giàu có của lòng thương người, của sự hiểu biết, của lòng biết ơn, của sự khiêm nhường, của khả năng tha thứ và của một tâm không bị tham – sân – si chi phối.
Khi sống được như vậy, chính đời sống của chúng ta đã trở thành một sự bố thí. Bởi khi người khác gặp mình, họ cảm nhận được sự bình an. Khi nghĩ đến mình, họ nhớ đến một người biết thương yêu, biết nhẫn nhịn, biết sẻ chia. Khi nhận được điều gì, chúng ta biết hồi hướng điều lành. Khi cho đi, chúng ta không thấy mình là người ban ơn và người khác là kẻ nợ. Đó mới là tinh thần bố thí không dính mắc.
10. Bắt đầu thực hành từ những điều rất nhỏ
Người mới tu không cần chờ đến khi có thật nhiều tiền mới bắt đầu bố thí. Ta có thể bắt đầu bằng một bữa cơm, một lời nói tử tế, một lần nhường nhịn, một sự giúp đỡ đúng lúc, một món quà được trao bằng lòng chân thành, một lần tha thứ, hay chỉ đơn giản là một lần không nói lời làm tổn thương người khác.
Quan trọng nhất là mỗi ngày nhìn lại tâm mình:
Trước khi làm, tâm mình thế nào?
Trong khi làm, tâm mình thế nào?
Sau khi làm, tâm mình thế nào?
Nếu trước khi làm có lòng hoan hỷ, trong khi làm vẫn hoan hỷ và sau khi làm vẫn giữ được sự hoan hỷ ấy—không hối tiếc, không kể công, không khởi tâm kiêu mạn—thì chúng ta đang từng bước học được nghệ thuật bố thí bằng tâm.
Bởi bố thí cuối cùng không phải là chuyện mình có bao nhiêu để cho người khác, mà là chuyện mình có thể buông được bao nhiêu tham lam, ích kỷ và dính mắc trong chính mình. Cho đi vật chất là bố thí. Cho đi nỗi sợ hãi là bố thí. Cho đi sự tha thứ là bố thí. Cho người khác niềm tin, sự bình an và lòng từ ái cũng là bố thí.
Và cao hơn nữa, nếu đời sống tu tập của chúng ta có thể trở thành một nguồn nhân lành để người khác khởi tâm thiện, biết thương người, biết sống tỉnh thức và biết làm điều lành, thì sự bố thí ấy đã vượt khỏi phạm vi của một món quà cá nhân. Một người gieo nhân lành, nhiều người có thể cùng hưởng bóng mát của cây lành ấy.
Vì vậy, người học Phật hãy bắt đầu từ những điều nhỏ nhất: làm thiện, lánh ác; giữ tâm hoan hỷ; biết ơn khi nhận; không kể công khi cho; biết hồi hướng khi làm được điều lành; và từng ngày học cách sống mà không dính mắc vào quả lành hay quả xấu. Đó chính là con đường để việc bố thí, từ một hành động bên ngoài, trở thành một phương pháp tu tập và chuyển hóa bản thân.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét